Hemelse Modder met Klaas Vos in gesprek met Bart Prins

Hemelse Modder met Klaas Vos in gesprek met Bart Prins - zondag 1 april 2018, 16:00 uur.

Vandaag ontvangt presentator Klaas Vos een veelzijdige gast in de persoon van Bart Prins (1945). Prins studeert sociologie aan de Vrije Universiteit in Amsterdam en doet zijn doctoraal in 1971. Daarna gaat hij filosofie studeren en doet een jaar lang onderzoek aan New School for Social Research in New York bij de wereldberoemde joodse Holocaustdeskundige Hannah Ahrendt. Hij promoveert in 1990 op het proefschrift: Op de bres voor vrijheid en pluraliteit. Politiek in de meta¬fysische revisie van Hannah Arendt. In datzelfde jaar richt hij het bureau Doorzicht op, dat als doelstelling heeft om filosofie het toegankelijk te maken voor een breder publiek.
Intussen is Prins al vroeg aan judo gaan doen en wordt hij in 1964 Judoleraar. In 1975 richt hij Judokan op, een Judoschool met regionale vestigingen¬ in het Gooi waarbij het principe van 'de zachte weg' (meegeven om te overwinnen) het uitgangspunt is. Voor Prins is judo niet zomaar een sport maar een levenshouding. Het oefenen van judo is om niet tegen het geweld van de tegenstander in te gaan, maar om via zelfverdedigingstechnieken mee te buigen, mee te geven en zo de ander op een zachte manier te 'vloeren'. Zo'n benadering biedt ook allerlei pedagogische mogelijkheden vanwege de boodschap waar zij vanuit gaat. Kinderen die aan judo doen gaan zich anders gedragen als ze oefenen om in de beweging mee te gaan. Ze veranderen, ze worden vitaler. Helaas is judo als sport al te zeer in de greep geraakt van winnen om het winnen. Naast Judo doet Prins ook intensief aan yoga. Hoofddoel daarvan is het stilleggen van het denken. Via concentratie met name op de ademhaling ontstaat er een hoger bewustzijn in de stilte. Wanneer dat lang en geduldig wordt beoefend verschijnt er van tijd tot tijd een peilloze diepte en treedt er een intense rust op.
Een andere fascinatie van Prins is reizen en reizen leiden. Het reizen naar andere landen en culturen is metaforisch voor de levensreis van een mens. De mens is van nature geneigd zich te hechten aan zijn geboorteplek en als men erop uittrekt dan blijkt maar al te vaak dat men in het buitenland eigenlijk de thuissituatie wil continueren. Maar als het goed dwingt reizen onszelf om open te staan voor andere mensen, andere levenswijzen en inzichten. Reizen kent drie aspecten: a. de voorbereiding op en het verlangen naar de reis, b. de ervaring van de reis zelf, c. de herinnering achteraf.

Naast Hannah Ahrendt is de Michel de Montaigne (1533 - 1592) de favoriete
filosoof van Bart Prins. De Montaigne komt uit de Franse Renaissance en geldt als de grondlegger van de essayistische literatuur. In zijn omvattende werk Essais (essayer = 'proberen') verbindt hij een filosofische scepsis met een kroniek van zijn individuele bestaan. Zijn argwanende positie inzake het menselijk kenvermogen vat hij samen in zijn beroemde vraag Que sais-je, 'Wat weet ik eigenlijk?'. Zijn scepsis wordt gevoed door zijn grote kennis van andere culturen en tradities. Volgens hem leeft de mens zijn leven in onzekerheid, ongewisheid en doodsangst. Het besef daarvan kan de mens echter van zijn vooroordelen bevrijden en ervoor zorgen dat hij op een onafhankelijke manier tot oordelen komt. Zo wordt de eigen ervaring tot de beste kennisbron en het eigen leven het essayistische thema bij uitstek. Eén van zijn motto's was dat een mens moet leven "in het besef van zijn eigen vergankelijkheid". Later voegde hij eraan toe: "...maar omarm het leven wel".
Hannah Ahrendt hield zich in haar leven bezig met de kernvraag: kan het denken ons behoeden voor het kwaad? Zij schreef in dat verband in haar boek The life of mind over 'het geweten'. Voor haar is dat de stille dialoog die de mens, de autonome kracht, met zichzelf voert. Maar zij moest uit de verschrikkingen van de Tweede Wereldoorlog constateren dat in die periode bij veel intellectuelen het geweten had stilgelegen met de catastrofe van Holocaust als gevolg. Dat bracht Ahrendt tot de conclusie dat de massamoord op de joden niet de excessen, de uitwassen van het fascistische en nationaalsocialistische systeem was, maar in tegendeel er de kern van was. Met als hoofddoel de totale onderwerping van iedereen aan dat systeem. Dat leverde dan ook mensen op als een soort robotten, als levende skeletten waar alle vrijheid uitgebannen was. Dat duivelse pact kon alleen kans van slagen hebben wanneer er een totale staatsideologie aan ten grondslag zou liggen. En daarvoor was er ook nog een geheel nieuwe en fatale combinatie nodig tussen misdadigheid en bureaucratie. Hitler legde zijn ideeën en plannen neer bij Himmler, Himmler deed dat op zijn beurt bij Heidrich en Eichmann schreef de notulen op van de Wannsee-conferentie waarop tot de Holocaust werd besloten en ging logistiek aan de slag. Hij rekende alles uit, stelde transportschema's op, berekende kortingen, stelde prijzen vast wat het kostte om mensen te doden enz. Hij was de letterlijke en figuurlijke executeur van de Holocaust. Daarmee kwam een heel nieuwe vorm van kwaad aan het licht: Eichmann geeft leiding aan een moorddadig bureau dat dit alles organiseert maar met middelen die op zichzelf niet strafbaar zijn. Zie daar de banaliteit van het kwaad.

Dat brengt Ahrendt tot het inzicht - en daarin citeert zij Socrates - dat niet de mens, maar God de maat aller dingen is. Want als de mens de maat der dingen is, dan gebeuren er rampzalige ongelukken als de genocide op zes miljoen joden, op zes miljoen maal één mens.

Klik hier voor de muzieklijst van Bart Prins.

Algemene programma informatie:

Wilt u reageren op dit programma? Stuur een e-mail naar: hemelsemodder@radiobloemendaal.nl.

Een keer in de maand presenteert predikant en oud-VPRO-programmamaker Klaas Vos om vier uur 's middags Hemelse Modder. Met een aansprekende hoofdgast uit de wereld van cultuur en maatschappij, die zelf de muziek heeft uitgekozen, ploegt Klaas Vos gedurende een uur door de ‘modder’ van iemands leven om samen te ontdekken waar deze ‘hemels’ oplicht.

Zo sprak hij met Frits Abrahams, columnist van de NRC​; Dieuwertje Blok, presentator van o.a. het Sinterklaas-journaal; filosoof Hans Achterhuis; Annemiek Schrijver, programmamaker; sportjournalist bij de Volkskrant, Willem Vissers en vele anderen.

Terug naar het overzicht…