Geweten

Door Ds. Aart Mak

In het oude boek staat dat fascinerende verhaal over een koning die de weelde niet meer kon dragen. Als hij tegen de avond wat wandelt op het dak van zijn grote huis, ziet hij een vrouw die zich wast en die er heel goed uitziet. Hij laat naar haar vragen en als zij bij hem wordt gebracht, neemt hij als vanzelfsprekend bezit van haar. En als zij dan later zwanger wordt en dat aan de koning laat weten, zorgt hij ervoor dat haar man, die voor hem en zijn koninkrijk aan de grens als soldaat gelegerd is, bij het eerstvolgende gevecht in de vuurlinie staat en omkomt. Als weer later aan deze koning door ene Natan een verhaal wordt verteld over een rijke man die met alles wat hij bezit nou net dat weinige dat zijn buurman heeft, in bezit neemt, ontsteekt de koning in toorn en vindt dat deze rijke man des doods schuldig is. Waarop de opmerking van Nathan volgt: Maar u bent die man (het verhaal is te vinden in bijbelboek 2 Samuël 11 en 12)

Dit is een van de grote verhalen in onze eeuwenoude beschaving die gaan over het geweten. Het geweten, dat wat je had kunnen weten, is een soort innerlijk moreel kompas, een gevoel voor wat goed is en wat kwaad is. Eeuwenlang beschouwde men het geweten als een bijzondere manier waarop God tot een mens sprak. In de jongste tijden beschouwt men het geweten als iets dat gevormd wordt door opvoeding en omgeving, maar ook deel uitmaakt van het menselijk vermogen te onderscheiden tussen goed en kwaad, tussen wat recht en wat slecht is. Volgens de Universele Verklaring van de rechten van de mens zijn alle mensen begiftigd met geweten en rede. Een land wordt als beschaafd gezien als zijn inwoners recht hebben op vrijheid van geweten en van geloof. Zo zie je maar, God laat zich niet zomaar van de Bühne verdringen: geweten en geloof worden toch in een adem genoemd. Maar de vraag is natuurlijk altijd hoe sterk ontwikkeld iemands geweten is en of iemand bestand is tegen de groepsdruk.

Er is dat beroemde experiment van Milgram. Mensen worden uitgenodigd mee te doen aan een psychologische test die gaat over de vraag of je beter leert als je bestraft wordt. De deelnemers aan het experiment moeten anderen iets leren en als de leerlingen fouten maken, krijgen ze straf in de vorm van elektrische schokken. Degenen die de rol van leraar hebben zien de leerling niet. Zij weten niet dat de leerlingen acteurs zijn en dat er bandopnamen zijn gemaakt van pijnlijke kreten. Wat gebeurt? Na een verkeerde antwoord wordt er door de deelnemers aan het experiment gedrukt op een knop, pijnkreten volgen, in toenemende mate, maar de meeste deelnemers stoppen niet. Men wist dat het voltage bij de schokken van 15 Volt opgevoerd zou worden tot 450 Volt, men wist dat er te allen tijde gestopt kon worden, maar zo’n twee derde van de deelnemers kon of wilde niet van het protocol afwijken, helemaal niet omdat gezegd was dat ze dan hun geldelijke vergoeding niet zouden ontvangen. Latere experimenten die sterk leken op dit experiment van Milgram uit de jaren ‘60, gaven hetzelfde resultaat.

Het experiment bevestigt in feite wat we sinds de Tweede Wereldoorlog al zeker wisten: veel mensen handelen als het erop aankomt, niet volgens hun geweten. Ze laten zich leiden door groepsdruk, de angst op te vallen en zelf straf te krijgen, de angst voor statusverlies en vooral de behoefte met rust gelaten te worden. Bovendien: jeugdbendes zijn niet de enige groepen waarin zogenaamd gewetenloos wordt gehandeld. Ook in de bankensector gebeurde het en het gebeurt nog, in allerlei bedrijven die het grote geld ruiken. Je kunt zelfs met enig recht de opmerking maken dat de hele mensheid gewetenloos omgaat met wat haar toevertrouwd is en tegelijk zorgt voor haar voortbestaan, de dieren, de planten en alles wat de aarde biedt (zie filmpje over Midway). Mensen zoals u en ik zijn dus in staat, mild gezegd, de andere kant op te kijken. Wij willen het liever niet weten. En achteraf zeggen we dat we het niet hebben geweten of hadden kunnen weten. Ik bedoel dit nauwelijks ironisch. Zo zitten de meeste mensen in elkaar en ik ervaar het soms als een wonder dat er naastenliefde en rechtsspraak bestaan en dat er altijd mensen zijn die als klokkenluiders zo dapper zijn de waarheid te zoeken en niet mee te bewegen met de heersende windrichting.

Ook zo gezien is het een politieke misser dat de weigerambtenaar wordt uitgebannen. Ik ben ervoor dat homoseksuele mensen kunnen trouwen en ben blij dat dit in de wet is vastgelegd. Maar het is een teken van beschaving als je niemand dwingt, ook bestaande trouwambtenaren niet, zich in hun gedrag aan de meerderheid te conformeren. Laten de weigeraars er mogen zijn en laat hun collega’s het in een enkel geval van hen overnemen. Een geweten, ook een maatschappelijk geweten, wordt gevormd door discussie en casuïstiek, door werkelijke tolerantie en niet door een opgelegde wet. Maar intussen was er ook de voorgeleiding van de voetballers en de enkele vader die verdacht worden van de dood van grensrechter Richard Nieuwenhuizen. Allen bagatelliseerden hun rol. Enkelen trokken hun aanvankelijke verklaring in. Sommigen beriepen zich voortdurend op hun verschoningsrecht – overigens het goed recht van een verdachte. En als klap op de vuurpijl liet hun advocaat een getuige-deskundige aan het woord die suggereerde dat Nieuwenhuizen een genetische afwijking aan de slagader in zijn hoofd had. Ook dat mag allemaal en hoort bij de waarheidsvinding die voor een rechter plaatsvindt. Maar het is hartverscheurend te lezen dat alle verdachten hun eigen huid staan te redden, zonder enige consideratie voor de gevolgen van de actie waar zij in elk geval wel bij betrokken waren: ‘Ik voel me niet aangesproken maar leef wel met de familie mee.’ ‘Gecondoleerd en sterkte.’ En dat allemaal zonder een spoor van emotie. Dat is ernstig.

Van de eerdergenoemde koning wordt verteld dat hij, als hij tot zich door laat dringen wat hij gedaan heeft, dagenlang rouwt en vast. Hij kruipt haast in de grond van schaamte en spijt. In een lied dat hij in die tijd schreef, psalm 51, wentelt hij zich in het stof, spreekt over zonde en wandaden en zal in de jaren die hem nog geschonken zijn nooit meer de oude worden. Zijn kind is gestorven, het bij Bathseba verwekte kind, maar ook zijn eigen onschuld. Zo werkt een goed ontwikkeld geweten. Ik begrijp heel goed dat allerlei instituten zoals de kerk, de staat en de school aan grote veranderingen onderhevig zijn en als moreel kompas soms haast betekenisloos lijken te zijn geworden. Maar ik zou wensen dat we in een maatschappij blijven leven waar mensen niet voortdurend bezig zijn de dans die hoort bij een verantwoordelijk leven te ontspringen, maar in geweten met een ander in gesprek willen zijn. En die vaak lastige ander mag de stem van God zijn, het innerlijke gesprek met je opvoeders, je eigen onrust dat wat je doet soms niet deugt of mag de concrete mens zijn die je ontmoet – als mensen zich maar blijven zien als wezens die antwoord moeten geven, echt oprecht antwoord, op alle vragen naar verantwoordelijkheid en dus ook eventuele schuld die hun door medemensen en door al wat leeft en op ons mag rekenen, worden gesteld.

Met muziek van Desplat en Lane/Vitarelli. Verder hoorde u muziek uit de film ‘Sixth Sense’ en lied 477 uit het oude Liedboek. Gelezen werd uit Markus 8: 36-37. Het gebed kwam uit de bundel ‘Zeggen en zwijgen, oecumenisch gebedenboek voor alledag’ van Marcel Barnard e.a..
 

Terug naar overzicht…