Schoolplein

Door Aart Mak

De afgelopen week op een avond was er ineens een opeenhoping van mensen. Auto’s stopten, portieren gingen open, mensen stapten uit en lieten hun auto staan. Ze keken allemaal op het scherm van hun smartphone. Dat moest Pokémon Go zijn, die merkwaardige jacht van mensen over de hele wereld naar figuurtjes die zich overal verstoppen en die je alleen kunt zien op je scherm. Ik zag vooral jongvolwassenen. Het is een rage. Het komt bij de verliezen lijdende Japanse spellenfabrikant Nintendo vandaan. Ik bleef een tijd staan kijken. Het was verbazend te zien. Blijkbaar hield er zich een digitaal beest schuil achter een prullenbak. Ik las later in de krant dat men er niet op alle plekken van de wereld gediend van is, zoals bij de gedenktekens van Hiroshima en Auschwitz, begraafplaatsen ook. Er moeten miljoenen volwassen mensen hiermee bezig zijn. Ze zijn aan het spelen, ze vergeten de wereld, dit ís hun wereld: zoveel mogelijk Pokémons verzamelen zoals sommige mensen vroeger postzegels of vlinders verzamelden.

Zulke rages doen mij denken aan het beroemde boek van Johan Huizinga. Dat boek verscheen in 1938 en ging over de Spelende Mens, in het Latijn: Homo Ludens. Hij laat zien dat het spel de basis is van elke samenleving en zelfs het begin is van wat we beschaving noemen. De provo’s en de bloemenkinderen in de jaren ’60 en ’70 begrepen dat; ze verpakten hun kritiek op de toenmalige maatschappij in het spel. Door hun vrolijke acties lieten ze zien hoe de ernstige bestuurders in feite toneelstukjes opvoerden. Het woord ludiek kwam toen op. En later, toen de samenleving het had overgenomen, was iets pas goed, als het creatief was. Toch schreef Huizinga nog veel meer. Het jaar waarin zijn boek verscheen, was veelzeggend genoeg: 1938. Hij schreef ook over wat hij noemde het puerilisme, naar het Latijnse woord puer, knaap. Daarmee bedoelde hij de nazi’s en de fascisten van zijn dagen, die zonder humor, nuance, gevoel voor de tegenstander, fanatiek als politieke padvinders zich hun weg baanden door het leven. Volwassenen die aan politiek doen zijn ernstig maar zijn zich wel bewust van het spel en dus van sportiviteit, respect voor de andersdenkende en beseffen dat je er uiteindelijk samen moet uitkomen. Huizinga zag in zijn dagen hoe kinderachtigheid en de luid bejubelde mentaliteit van kwajongens tot standaard werden verheven en hij voorzag (en wij weten) waar dat toe leidde.

Ik noem dat hier omdat het lijkt alsof ditzelfde al weer enige jaren opnieuw aan de hand is. Ik bedoel niet de lichte hysterie rond Pokémon Go; die rage gaat weer over. Ik doel nu op wat er gebeurde in Groot-Brittannië vorige maand, het Brexit. Het leek alsof sommige aanvoerders van de nee-stem tegen Europa als opgeschoten jongens opereerden, Boris Johnson, Nigel Farage. Ze namen onmiddellijk de benen toen wat ze wilden nog gebeurde ook. Belletje trekkers! Er moeten aardig wat kiezers zijn geweest die zich niet realiseerden wat hun nee-stem voor gevolgen had. In de Verenigde Staten dingt Donald Trump naar het presidentschap. De man wordt niet gehinderd door kennis van politiek, geschiedenis of cultuur, spreekt als een opportunist en heeft een kort lontje. Alsof de politiek een spelletje is. Intussen surft hij op de in de maatschappij aanwezige haat en vliegen de oordelen over immigranten, vluchtelingen, vrouwen en losers zijn mond uit. Maar het is niet alleen daar, aan de andere kant van de oceaan. Ook hier, in Nederland en andere landen van Europa, zijn boze, fanatieke mannen en vrouwen opgestaan om hun zegje te doen. Als verongelijkte kinderen schoppen ze tegen de maatschappij aan waarin ze zijn opgegroeid. Ze doen hysterische uitspraken, ze genereren woede en haat en beantwoorden zo aardig aan het beeld dat Huizinga schetste van de raddraaiers in de jaren dertig van de vorige eeuw.

En natuurlijk, de problemen in de huidige wereldsamenleving zijn huizenhoog, de westerse democratieën kraken in hun voegen, er zijn generaties politici, ook bij ons, die met hun opportunisme en nihilistische economische praatjes deden alsof hun kiezers simpele eendimensionale wezens zijn. Wat we al jaren missen, is bezieling, hoogstaande moraal en een soort dapperheid die grenst aan dienstbaarheid. Het cynisme dat het gevolg is van onverschillige mensen die er een zooitje van maken, kan alleen bestreden worden door verhalen van hoop, eenheid en liefde. Zoals de Obama’s, zowel de vrouw als de man, toch weer deden de afgelopen week op die Democratische Partijbijeenkomst in de VS. Of Angela Merkel die zich niet van haar morele uitgangspunten weg laat jagen. Of de paus die de waarheid durft te zeggen, maar wel met liefde voor mensen. Huizinga had ongetwijfeld gelijk dat het spel het begin is van beschaving. Denk aan de rituelen. Denk aan de onderhandelingen. Maar het moeten wel volwassen mensen zijn die spelen. En niet die opgeschoten bendeleiders die zeggen dat zij het schoolplein wel eens schoon zullen vegen.

Terug naar overzicht…