Komen wij bij Utrecht...

Door Aart Mak

De afgelopen week en vandaag valt het allemaal wat samen. Ik moest optreden bij een groot symposium van uitvaartorganisatie DELA in Eindhoven. Twee dagen later een uitgebreide toespraak houden over stervensbegeleiding en dieren. Ja, dat was even wennen. Dat gaat niet over mensen en de dood, maar over paarden, honden, katten en alle andere dieren die een hechte band met mensen hebben, doodgaan en wat er dan allemaal gebeurt of moet gebeuren. Een voor mij nieuw terrein. En dan vandaag, zondagmiddag 4 uur om precies te zijn, ga ik een hopelijk mooi gesprek leiden in de Pletterij in Haarlem over Vijfhonderd Jaar Reformatie, een gesprek dat ik voer met de burgemeester en de stadsarcheoloog van mijn woonplaats en ook nog de cultuurhistoricus Tomas von der Dunk en de singer-songwriter Ruud Houweling. Ik zeg dit allemaal niet om  mezelf op te blazen, eerder om het tegendeel op te roepen. Want dominees die te veel praten, moeten oppassen niet in hun eigen wolk van woorden te gaan geloven. Ergens in de buurt van het raam van mijn werkkamer waardoor ik uitkijk op drie torens van Haarlem, hangt een gedichtje. Het versje is oorspronkelijk van Okke Jager en ik heb het en beetje bewerkt. Het gaat zo:

Een dominee uit Lekkerkerk / werd niet lekker in de kerk. / Zo maakte de Heer in de hemel / een einde aan 's mans gezemel / en is dominee eindelijk stil onder zijn zerk.

Over Lekkerkerk gesproken. Het is een van de plaatsen in Nederland waar in de naam herinnerd wordt aan godsdienst, in dit geval een concrete kerk. Zo heb je nog Ouderkerk aan de Amstel en trouwens ook aan de IJssel. Er is een plaats in Groningen die Niekerk heet en uiteraard weten de meeste mensen ook wel waar Kerkdriel en Kerkrade te vinden zijn. Maar bent u ook bekend met Kloosterburen in Groningen en Kloosterhaar in Overijssel? En de naam van Kapelle op Zuid-Beveland hoort toch ook in dit rijtje thuis. En dan zijn er natuurlijk de plaatsnamen die met Sint beginnen, zoals Sint-Oedenrode en Sint Geertruid en mijn eigen geboorteplaats Sint Jacobiparochie. En dan is er natuurlijk nog Abbekerk in Noord-Holland en Biggekerke in Zeeland, maar heel veel meer, op wat sinten en kerken na, is er goed beschouwd niet.

Ik had verwacht dat er veel meer plaatsnamen in dit land herinneringen zouden bevatten aan het christendom dat hier wortel begon te schieten sinds de tijd dat Servaas, Willibrord en Bonifatius hier rondliepen en het evangelie verkondigden. Dat valt tegen. Zou dat het gevolg zijn van de Reformatie die vijfhonderd jaar geleden in Duitsland begon met Maarten Luther en zich in de zestiende eeuw als een olievlek verspreidde tot en met deze streken? Nederland is vooral een Calvinistisch land geworden, sober en plichtsgetrouw, met een strenge moraal en een overheid die het zwaard niet tevergeefs droeg. Dat betekende in de praktijk ook een grote nuchterheid. Geloof werd meer een houding dan een ritueel. De ongetrouwde en apart gestelde priesters werden dominees met een vrouw en een sliert kinderen. Er werd gebeden en bijbel gelezen, maar de magie, de bezwering en het kruisteken verdwenen uit het leven van de protestant. Ik verbeeld me dat ik die nuchterheid – doe maar gewoon, dan doe je gek genoeg -, terugzie aan de Nederlandse plaatsnamen die vaak niet meer betekenen dan dat ze op veen of zand gebouwd zijn of aan een veld of water. Gewoon, je heet naar waar je geboren bent, zonder verwijzing naar de hemel, een heilige of een hoge roeping.

Nog even over die Reformatie. Na al die Hollandse soberheid en plichtsgetrouwe en schuldbewuste moraal van de voorbije eeuwen, zijn de tijden sinds de Tweede Wereldoorlog wel veranderd. Er kwam eerst welvaart, toen zelfs overdaad en tenslotte werd Nederland een van de Europese landen die het meest gevoelig zijn voor de positieve, individualistische Amerikaanse cultuur. Het gekke is dat in de tijden waarin wij nu leven, tijden waarin geluk en genieten zulke belangrijke begrippen zijn geworden, de behoefte aan rituelen, magie en bezweringen navenant toenemen. Alsof het calvinisme bij uitstek geschikt is voor harde werkers en het katholicisme past bij mensen die het leven als een feest zien. Ik besef dat ik nu zwaar overdrijf maar er zou toch een kern van waarheid in kunnen zitten. Ik zal u tenslotte, als het dan over Nederland en Nederlandse plaatsnamen gaat, nog een plaatsnaam noemen die mijns inziens alle grenzen overstijgt, de grenzen van katholieken en protestanten en zelfs de grenzen van gelovigen en ongelovigen, dat is de naam van de grote stad in het centrum van Nederland: Utrecht. Lees die naam voortaan maar als een naam met de belangrijkste godsdienstige code die er bestaat: als wij dan mensen zijn die leven en sterven, mogen we aannemen dat wij, God, uiteindelijk bij U trecht komen.

Terug naar overzicht…