Extreem

Door Ds. Aart Mak

Iedereen denkt wel eens wat. En sommigen zeggen wel eens wat, onnadenkend, een losse opmerking, boos, geïrriteerd of aangeslagen. Maar omdat er in de huidige tijd zomaar iemand met een paar enquêtevragen voor je neus kan staan, letterlijk of digitaal, kan het gebeuren dat het als nieuws wordt gebracht dat 43 procent van de Nederlanders minder Marokkanen zou willen hebben. Deze maatschappij gaat steeds meer lijken op een echoput. Iemand roept wat naar beneden, zijn geluid wordt weerkaatst en opgevangen door anderen en dat heet dan nieuws. Samenhang, een hoe en waarom, een visie kortom, ontbreken volkomen. In vroeger, lang vervlogen tijden schroomden veel mensen om hun mening te geven. Ik hoef niet terug naar die tijden van gezag,  principes en een algemeen gedeelde opvatting van de partij, de kerk of de bond, maar een beetje ertussenin zou wat mij betreft wel mogen.

Na de massieve en ontwrichtende ideologieën van de 20e eeuw, denk aan het communisme, het fascisme en het nationaal-socialisme, heeft de open maatschappij gezegevierd, maar de prijs is hoog. De moderne mens is allang weggelopen bij het grote, samenhangende verhaal dat vertolkt wordt door een oude traditie of een maatschappelijke stroming die haar waarde heeft bewezen. Het zogenaamde postmodernisme is ook een soort bindingsangst waardoor alles draait om de grillen van het individu, om incidenten die worden opgeblazen tot grote gebeurtenissen en om populistische leiders die lijken op boze jongetjes die maar wat roepen als het niet naar hun zin gaat, zonder zich te bekreunen over de vraag hoe het dan wel moet. Natuurlijk zal dit schip ook weer een keer door de wal worden gekeerd, maar zover is het nog niet. Eerst moet wat nu nog verborgen is meer aan het licht komen. Bijvoorbeeld dat de inkomensverschillen na een periode van betrekkelijke verkleining, nu al jaren wereldwijd en ook in dit land alleen maar weer groter worden. Of dat mensen met een groot financieel vermogen in feite niet naar draagkracht bijdragen aan wat er maatschappelijk moet gebeuren, op allerlei gebieden, in de zorg, voor het milieu, noem maar op.

Zolang allerlei extreem rijke mensen en ook grote internationale bedrijven zonder al te veel inmenging en controle kunnen doen wat ze willen, al dan niet gesteund door corrupte politici, blijft de onvrede en koesteren mensen de illusie dat ze machteloos zijn of dat geweld helpt om hun doelen te bereiken. Van dat laatste zijn we ons met elkaar al sinds september 2001 ernstig bewust. Dat geweld komt dan van wat het moslimextremisme genoemd wordt. En natuurlijk, het is verschrikkelijk wat in naam van een verwrongen godsbeeld gezegd en vooral gedaan wordt. In Nigeria proberen de leiders nu een front te vormen tegen de dood en verderf zaaiende bendes van Boko Haram, een zogeheten islamistische terreurgroep. Tony Blair, de vroegere Engelse premier en ooit een held van mij, riep afgelopen woensdag, elf jaar na de invasie in Irak, op tot een wereldwijde strijd tegen het moslimextremisme, de in zijn ogen grootste bedreiging van de wereldvrede. En in zijn eigen land, Groot-Brittannië, roept de politie sinds kort de vrouwen op de politie te bellen als zij vermoeden dat hun partners of zonen naar Syrië willen vertrekken om daar te vechten tegen het regime van Bashar al-Assad.

Maar alle denkbeelden, ook extreme, worden ergens door veroorzaakt. Wij staren ons hier in het westen al gauw blind op de zogenaamd ouderwetse en in de ogen van sommigen zelfs achterlijke Islam, maar we vergeten dat diezelfde wereldgodsdienst wetenschappelijk en filosofisch bloeide in tijden dat wij hier in Europa medemensen als ketters op de brandstapel zetten. Ook in verdraagzaamheid kent diezelfde Islam grootse voorbeelden van leiders en filosofen, die nu totaal vergeten lijken te zijn. Dit hele wereldwijde conflict gaat ook niet om godsdienst. Godsdienst is als zo vaak een vlucht als de wereld geen plaats om te leven meer biedt. Arme en ongeletterde mensen laten zich paaien door de illusie dat ze kans van leven hebben als er maar leiders hebben die gehoorzamen aan een goddelijke woord. Maar in Afghanistan en Pakistan gruwen de meeste moslims van de Taliban. In Nigeria worden veel christenen vermoord door de eerder genoemde Boko Haram, maar vallen de meeste slachtoffers onder moslims.

Het echte probleem is wat het altijd geweest is, de te grote tegenstelling tussen arm en rijk, tussen mensen die invloed hebben en de machteloze massa’s. Daar hebben we in deze windstreken ooit de democratie voor uitgevonden, de zeggenschap van het volk. Maar waarom lukt dat vurig door Amerika nagestreefde staatsmodel zo slecht in Afrika en Azië, zelfs ook niet goed in Oost-Europa? Omdat democratie meer is dan de meeste stemmen tellen. Het gaat ook om de bescherming van minderheden. En evengoed ook om een samenhangende visie, waardoor pijnlijke keuzes kunnen worden ingebed. En omdat dat vaak ontbreekt, gaat het om slimme manieren om stemmen te trekken en dus om aantrekkelijke mannen en vrouwen en makkelijke leuzen die op instemmend gemompel kunnen rekenen. Als dit alles zou zijn, is er echt reden om je hart vast te houden als het gaat om een toekomst voor de wereld.

Maar dit is m.i. niet alles. Er komen ook andere tijden aan. Ik neem al een tijd waar dat er van alles aan het groeien is, juist ook onder jongere generaties. Er is door de snelle communicatie via internet juist ook een sterk gegroeid bewustzijn van wat er wereldwijd aan de hand is. Er wordt op allerlei plekken gepraat over oplossingen voor samenhangende problemen. In de van gril naar hype hijgende berichtgeving van tegenwoordig wordt vergeten dat de aanpassing van bevolkingsgroepen tijd kost, maar op de lange duur van twee of drie generaties altijd tot stand komen. Wie de emancipatie van Marokkaanse meisjes in dit land volgt, ziet ineens dat de baldadigheid en soms gewelddadigheid van Marokkaanse jongens een laatste verzet is tegen veranderende verhoudingen in hun eigen cultuur. In alle geschamper over de traagheid en nutteloosheid van de Europese Unie wordt vaak vergeten dat deze Unie ons nu al tientallen jaren niet alleen vrede en welvaart brengt, maar ook zorgt voor verzet tegen het altijd op de loer liggende graaikapitalisme en grote druk uitoefent om schonere en betere producten te maken.

Dit programma heet nu al bijna acht jaar Een Goed Begin. De betekenis van dat begrip wordt mij steeds meer een leidraad. Er is altijd hoop. En wij zien nu nog niet wat allang gezaaid is en eens zal opkomen en vrucht dragen. De huidige manier van doen, denk aan al die opiniepeilingen, enquêtes en straatinterviews, suggereert al gauw dat er veel redenen zijn om te wanhopen aan het goede in de mens en dat de toekomst altijd slechter zal zijn dan het heden. Ik geloof dat het anders is. Maar daar heb ik, inderdaad, wel een samenhangend verhaal voor nodig. En van dat verhaal is Pasen het altijd weer goede begin…

Met muziek van Desplat en Lane/Vitarelli. Verder hoorde u muziek van Andriessen en het lied ‘Zingt volop Gods lof’ van Sytze de Vries. Gelezen werd uit Romeinen 13: 11-13. Het gebed kwam uit de bundel ‘Zeggen en zwijgen, oecumenisch gebedenboek voor alledag’ van Marcel Barnard e.a.

 

Terug naar overzicht…