De nacht vertekent

Door Ds. Aart Mak

Wie ’s nachts wakker ligt kan bevangen worden door gedachten die lijken te zijn gesouffleerd door de dood. Toen de benauwdheid dreigend op mij viel en angsten voor het doodsrijk mij bekropen, is zomaar zo’n fenomenaal vertaalde regel uit een psalm (psalm 116). Zo erg is het meestal niet, maar ieder weet dat wat overdag futiliteiten zijn, ’s nachts opzwellen tot niet te nemen barrières. De nacht is de tijd dat het gaat spoken, volgens de griezelverhalen en ook dat heeft een diepere betekenis. Elk geluid, hoe klein ook, kan het begin zijn van een aanval van een onzichtbare vijand. En ook herinneringen aan wat voorviel kunnen ’s nachts uit hun verband worden getrokken. Een verspreking bij daglicht groeit in de nacht uit tot een tergend domme fout en een vergeetachtigheid waar een ander je al lang voor vergeven heeft, kan in het donker leiden tot deprimerende gedachten over jezelf en alles wat je eerder fout hebt gedaan in je leven.

Het aardige is nu dat we in de donkerste tijd van het jaar, de weken dat de dagen kort en de nachten lang zijn, ineens advent beginnen te vieren. Als zo vaak hebben de generaties voor ons een manier verzonnen om tegenwicht te bieden tegen de dreigingen van het duister. Advent gaat niet over wat geweest is maar over wat komen gaat, niet over de lasten van het verleden maar over de verwachting van de toekomst. Het is braaf christelijk om te zeggen dat advent de tijd is dat je vooruitkijkt naar de komst van het kind. Maar aangezien dat kind allang geleden is geboren en het ook toen niet allemaal pais en vree was, moet er nog een diepere laag in onze ziel worden betreden. En dat is de ruimte waar onze somberste gedachten als spoken akelige geluiden maken, de grond onder onze voeten zich lijkt te openen en onze keel van angst wordt dichtgeknepen. Het donker van de nacht sluit dan aan bij onze deprimerende fantasieën over de slechtheid van de mens en dit bestaan dat eigenlijk een moeras is.

En daar moet tegenwicht aan worden geboden. Juist in de winter vertellen mensen elkaar vanouds verhalen van hoop. Advent gaat ook over hoop. Het lijkt op het vooruitlopen op het daglicht, het deel van het etmaal waar alles waarvoor je in je slapeloosheid hebt gevreesd, bij nader inzien reuze meevalt. Het zou ook kunnen, om nu maar even actueel te zijn, dat Donald Trump veel pragmatischer en daarmee minder rabiaat rechts is, dan werd gevreesd. De koude golfstroom waarvoor menigeen op dit moment vreest, de kilte van het nationalisme, de gewetenloze geldzucht van grote bedrijven en banken, de toenemende dictatoriale trekken van democratisch gekozen leiders en vooral het nog sluimerende maar zich steeds vaker manifesterende racisme, zijn allemaal reëel maar hebben ook een kant die te maken heeft met hersenspinsels in de nacht. We maken het gauw groter dan het is. Lang niet elke nachtelijke dreiging krijgt een vervolg bij daglicht. Het zou evengoed kunnen dat het totaal anders gaat dan we hadden gedacht dat het zou gaan. Het is in deze tijd niet alleen goed om aan fact checking te doen – het verschijnsel dat publieke figuren die van alles beweren gecontroleerd worden op het waarheidsgehalte van wat zij zeggen -, maar ook om de subjectiviteit van zoveel meningen te doorzien en de aanslibsels van eigenbelang en angst ervan af te krabben.

Kortom, het is wat mij betreft tijd voor een ander geluid. En ik heb daarin het oude en fraaie idee van de adventstijd als bondgenoot. Dat we in een snel veranderende wereld leven, is duidelijk en dat we die veranderingen vaak niet kunnen bijbenen ook. Maar wie zijn er gebaat bij die veranderingen? Toch zeker ook talloze werklozen her en der in de wereld die belang hebben bij een duurzame omslag in de economie die volgens alle prognoses leidt tot miljoenen nieuwe banen. Al langer dan vandaag worden er kinderen geboren die al weten wat hun ouders moeizaam hebben moeten leren. Die kinderen staan als het ware al klaar om de complexer problemen van een globale wereld te doorzien en op te lossen. En wat dacht u van al die vrouwen in zoveel landen? Juist zij hebben belang bij veranderingen om eindelijk gezien en gewaardeerd te worden als evenwaardig aan mannen. Die processen zijn overal gaande. Het is goed om ons niet ’s nachts niet blind te staren op alle weerstand en vooral schrikbare geweld dat degenen die niet willen veranderen uitoefenen (want dat is het) maar bij helder daglicht te zien dat er iets nieuws aan het ontstaan is. Het ontkiemde terwijl wij het niet in de gaten hadden.

 

Terug naar overzicht…