Vrijheid

Door Aart Mak

Een TuimelTekst zegt dat vrijheid houvast biedt. Houvast, als een trapleuning bij een trap met ongelijke, uitgesleten treden. De tekst is daarom zo goed omdat ieders primaire gevoel bij vrijheid juist onzekerheid is. Vrijheid is vrije ruimte, alle kanten op kunnen, alles mag, alles kan. Het idee over ongebreideld leven waarmee iemand zijn ouderlijk huis verlaat. Of waarmee de harde werker aan zijn vakantie begint. Eindelijk vrij, eindelijk van mezelf en op mezelf, zonder band of binding. Ni dieu, ni maître, zeiden de anarchisten en revolutionairen van de 19e eeuw. Maar de praktijk leert dat geen mens zonder houvast kan. De totale  vrijheid, zo die al bestaat, kan niemand aan. Je hebt structuur nodig. Het uitgeputte lichaam protesteert als het niet goed en tijdig eet. Zelfs je geest kan niet eindeloos fladderen als een vogel in de lucht. En ernstiger: in de geschiedenis is al vaak gebleken hoe een revolutie haar eigen kinderen verzwelgt. De vrijheid die je had gedacht te verwerven, blijkt te leiden tot een een wrede chaos. Dus hoezo biedt vrijheid houvast?

De clou ligt in de wederkerigheid. De houvast gevende gedachte is dat de vrijheid die ik mezelf gun, ik ook een ander moet gunnen. Dat is in feite de oude gulden regel die ook door Jezus in de Bergrede wordt aangehaald. Wat gij niet wilt dat u geschiedt, doe dat ook een ander niet. Of positief geformuleerd: Behandel anderen zoals je door hen behandeld wilt worden. In die zin geeft vrijheid houvast. Jouw vrijheid is mijn vrijheid. Het houvast is de logica van de wederkerigheid. Wat ik jou verbied, kan ik mijzelf niet toestaan. Wat ik mijzelf gun, moet ik ook jou gunnen. In de afgelopen week ging het in de Tweede Kamer hier ook nogal eens over. Sommige politici hadden het over een identiteitscrisis en ze bedoelden dat de oude grondwettelijke rechten, de vrijheid van meningsuiting en de vrijheid van godsdienst niet door elke Nederlanders worden onderschreven. En wat doe je, als land dat staat voor tolerantie, met de inwoners die juist intolerant zijn? En dan gaat het, zelfs bij vertegenwoordigers van de volkspartij voor vrijheid en democratie, ineens over waarden en normen. De vrijheid die de liberalen ooit voor zichzelf opeisten, blijkt niet het aanlokkelijke ideaal voor allerlei nieuwkomers in deze samenleving. En de vrijheid die de populisten voor zichzelf opeisen om die nieuwkomers eruit te gooien, is ook weer niet wat ze bedoelden met vrijheid. Dus: wat is vrijheid? Ingewikkeld.

In de gespreksgroep de afgelopen week kwam het ook ter sprake. Sommigen getuigden van de onvrijheid van hun jeugd. Regels, opgelegd door ouders en andere opvoeders, mensen die toen vrijheid als bandeloosheid zagen. Er was maar één waarheid en die moest, geleid door een strenge opvoeding, erkend worden. En zo spraken sommigen niet voor het eerst over hun ontdekking van de vrijheid in een door een strak geloof bepaald milieu. Leve de kerk van tegenwoordig en de vrijheid die daar gaandeweg is doorgedrongen, zeiden ze uiteraard. Maar mijn bijna volwassen kinderen, zei een moeder die avond, willen die vrijheid juist niet. Die vragen om duidelijkheid en dat past volgens hen niet bij de vrijheid waarmee je de bijbel leest en hoe je je eigen leven wilt inrichten. Dachten wij die avond het over de onvrijheid van vroeger te hebben, bleek het ineens te gaan over de angst voor de vrijheid bij adolescenten die zich overigens heel goed thuis voelen bij de geloofsgemeenschappen waarin de bijbel altijd gelijk heeft en de hele wereld samenzweert tegen alle echte christenen. Ingewikkeld, nietwaar?

In mijn binnenkamer besef ik dat ik zelf ook die weg ben gegaan van voorschriften die vastlagen naar zelf ontdekken wat van belang is en alle vragen stellen die in mij opkwamen. Ik heb op mijn manier gevochten om mij niet aan te passen aan een traditie, een voorgeschreven route. Toen ik begreep dat mensen niet gelukkiger werden van hun geloof, zocht ik naar een andere manier van geloven. Ik studeerde bij iemand die de vrijheid hoog in het vaandel had en alles, maar dan ook alles uit de christelijke traditie kritisch bekeek en doorgaans daarna terzijde schoof. Mijn eigenwijze weg heeft mij veel gebracht, begrip voor mensen die anders denken, relativering van mijzelf en mijn traditie en vooral een eigen manier van leven en geloven. Dat is de vrijheid die ik gevonden heb. Maar wat ik ook geleerd heb, en dat is toch vooral door mijn gesprekken in de binnenkamer, is dat ik mijn vrijheid relatief is. Ik ben verbonden aan anderen en gebonden door wat anderen nodig hebben om te leven. En wat ik ontdekt heb, is dat ik mij in de rede moet laten vallen. God is, voor zover ik het kan nagaan, voor mij een stem die mij hindert. Soms iemand die ik ontmoet en door wiens opmerking ik op mijn schreden terugkeer. Gelukkig zijn mensen veranderlijke wezens. Maar dat moet je wel willen. Leren van je fouten. Je willen laten hinderen door anderen. Elk houvast moet je eerst loslaten, ook dat van je vermeende vrijheid.

 

Terug naar overzicht…