Klokkenluider

Door Ds. Aart Mak

De zaak Bradley Manning, de man die allerlei geheime informatie van het Amerikaanse leger overhandigde aan de organisatie Wikileaks, trok de afgelopen week veel aandacht. Een schriele verschijning. Hij bood zelfs excuses aan. Heeft deze man die trouwens ook nog zegt dat hij voortaan als vrouw door het leven wil, de hele Amerikaanse overheid tot razernij gebracht? Hij is veroordeeld tot 35 jaar gevangenis. Bij goed gedrag wordt dat een stuk minder, maar er zijn naar mijn gevoel ernstiger overtredingen waarvoor mensen minder straf krijgen. De Amerikaanse overheid is blijkbaar verslaafd aan geheimhouding en zo bang voor toekomstige lekken, dat zij iedereen schrik wil aanjagen, aldus het commentaar van de New York Times. Deze Bradley Manning is dus een klokkenluider. En je moet constateren dat er zo iemand ontbroken heeft toen ergens in Syrië een partij, die van Assad of van de rebellen, besloot over te gaan tot een aanval met gifgas. Klokkenluiders zijn mensen die uit de school klappen, missstanden in de openbaarheid brengen. Ze hebben allemaal geworsteld met hun geweten en uiteindelijk besloten dat het niet langer zo kon, welke prijs zij voor hun onthulling ook zouden moeten betalen.

Die prijs blijkt hoog. Ik beperk mij nu even tot een aantal Nederlanders. Ad Bos, de man die een schaduwboekhouding aan justitie overhandigde, welke actie leidde tot de parlementaire enquête over de bouwfraude, kwam niet meer aan de bak. Paul van Buitenen, de ambtenaar die fraude en incompetentie op Europees niveau naar buiten bracht, werd lange tijd met de nek aangekeken. Fred Spijkers, de bedrijfsmaatschappelijk werker die namens Defensie een weduwe moest voorliegen over de dood van haar man, en dat bekend maakte, raakte zijn inkomen kwijt en werd zogenaamd schizofreen verklaard. Een ouder, beroemd voorbeeld is Eduard Douwes Dekker. Met zijn Max Havelaar stelde hij de misstanden in het koloniale Nederlands-Indië aan de kaak. Ook hij kreeg het zwaar te verduren, kwam in financiële problemen en ergerde zich eraan dat hij in Nederland werd geprezen om de literaire kwaliteiten van zijn Max Havelaar en dat er nauwelijks aandacht was voor de door hem gesignaleerde misstanden, de zaak Lebak en het lot van de inlanders. En, laatste voorbeeld, maar nu van een niet-Nederlander: eind vorige eeuw was er een Zwitser die bekend maakte dat Zwitserse banken bewijzen over joodse tegoeden vernietigden, terwijl de opdracht juist was dat zij die tegoeden aan familieleden van in de oorlog omgekomen joden zouden uitkeren. Deze man, Christoph Meili, kreeg een arrestatiebevel omdat hij het bankgeheim zou hebben aangetast, en vluchtte naar de Verenigde Staten waar hij maar is blijven wonen als enige Zwitser ooit die daar politiek asiel heeft gekregen.

We gaan naar de realiteit van ons eigen dagelijkse leven. Hier geldt de vraag: wat zou u doen als? U bent ambtenaar of bij een bedrijf in dienst en u weet dat het financieel niet klopt wat er gebeurt. Of u ziet dat bepaalde partijen of klanten bevoordeeld worden. De sfeer is dat het allemaal moet kunnen. Wat doet u dan? Zeker als u weet dat het u uw baan kost. Zelfs in de kerk kun je je dit voorstellen. Je ziet dat mensen die betaald worden met geld van de gelovige gemeenschap, incompetent zijn, de kantjes eraf lopen en zich een koning in hun eigen koninkrijk wanen. Wat doe je dan? Het kan natuurlijk allemaal veel ernstiger nog zijn, zoals wat Solzjenitsyn deed toen hij met zijn Goelag Archipel de wereld op de hoogte bracht van de helse omstandigheden in de werkkampen van de Sovjet Unie. Maar elk mens stuit een keer in zijn leven op de vraag of je bekend moet maken wat je gezien of gehoord hebt, terwijl je weet dat het je niet in dank zal worden afgenomen. Wat doe je dan?

In het evangelie wordt geadviseerd om een broeder die zondigt onder vier ogen te vermanen, dat desnoods te herhalen met twee of drie getuigen erbij en als dat allemaal niet helpt, zo iemand verder niet meer als een medegelovige te beschouwen. Maar dat is, zoals zo vaak in het Nieuwe Testament, een morele manier van doen die uitgaat van de kleine geloofsgemeenschap. Niets mis mee, maar kun je er wat mee in de ingewikkelde grote wereld waar belangen, concurrentie en macht zo’n dominerende rol spelen? Bradley Manning schrijft in zijn gratieverzoek aan president Obama dat hij het doden van onschuldige burgers in Irak en het goedpraten daarvan om veiligheidsredenen, niet langer kon verkroppen. Hij protesteerde, zegt hij, tegen de ideologie van de nationale veiligheid waarmee allerlei misstanden zoals het vasthouden zonder proces van mensen in Guantánamo, worden goedgepraat. Ik weet niet of deze militair geprobeerd heeft zijn omgeving en superieuren te overtuigen van zijn gelijk. Misschien had hij ook contact kunnen zoeken met een parlementslid. Al die geheime documenten geven aan nota bene een organisatie als Wikileaks is vergaand. Dat lijkt op een werknemer van een bakkerij in Haarlem die ontdekt dat er met toegevoegde kleurstoffen wordt gesuggereerd dat gewoon brood gezond meergranen zou zijn en dat vervolgens niet meldt aan zijn baas, maar er gelijk mee naar het Haarlems Dagblad gaat. Of gebeurt dat al, zegt u? Leven we al lang in een wereld van list en bedrog? Sporters die doping gebruiken, paardenvlees dat als rundvlees wordt verkocht, politici die ermee wegkomen en bisschoppen die zeggen nooit iets geweten te hebben van het seksuele misbruik van kinderen?

Ik wil niet cynisch eindigen. Maar wie de verhalen leest over klokkenluiders en hoe het hen is vergaan, krijgt een inkijk in de harde wereld van macht en dus machtsmisbruik. De fout die je al te gauw maakt, is dat je gaat denken dat vrijwel iedereen zo denkt en doet. En dat is niet zo. Laat ik daarom een ander soort klokkenluider aan u mogen voorstellen. Of eigenlijk zijn het heel veel klokkenluiders tegelijk. Op de website van Kerk Zonder Grenzen ziet u hen op twee foto’s. De foto’s zijn genomen in Egypte, land waarvan je zou denken dat iedereen daar op dit moment met iedereen aan het vechten is. Niet dus. Op de ene foto zie je christenen die hand in hand staan om een grote cirkel te vormen waarbinnen moslims hun dagelijkse gebed kunnen opzeggen. Op de andere foto zie je moslims een vreedzaam kordon vormen om christenen in vrede de mis te laten bijwonen. Dit zijn ook klokken-luiders, mensen die het goede zijn toegedaan en het kwaad verafschuwen, ook al betalen zij daar op ’n minst de prijs voor beschimpt en afgewezen te worden.

Met muziek van Desplat en Lane/Vitarelli. Verder hoorde u muziek van Korngold en psalm 82, op z’n Engels gezongen. Gelezen werd uit Romeinen 12: 9 en 21. Het gebed kwam uit de bundel ‘Zeggen en zwijgen, oecumenisch gebedenboek voor alledag’.

Terug naar overzicht…