Schijnwereld

Door Ds. Aart Mak

Met verbazing en een glimlach heb ik de afgelopen twee weken een aantal kerstvieringen bijgewoond. Mijn conclusie: het is echt een midwinterfeest geworden. Het gaat om de woorden gezelligheid, warmte, samen en licht. Het verhaal over de stal, Jozef en Maria, de herders, de engelen en de wijzen uit het oosten fungeert als een weemoedige illustratie van een bijna verloren kinderwereld. Midden in de winternachten van de maand december willen we, al is het maar voor even, de illusie koesteren uit de tijd te kunnen stappen en opnieuw een aanloop nemen om weer terug in de tijd te springen. Het merkwaardige is dat er alom wordt gezongen over een stille nacht, heilige nacht en een wereld verloren in schuld, maar ik weet zeker dat dit en vele andere kerstliederen met dezelfde overgave worden gezongen als het Wilhelmus waarin sprake is van Duits bloed en de koning van Hispanje. Niemand die nog stilstaat bij de woorden die gebruikt worden en helemaal niet bij hun betekenis. Deze liederen hebben de gouden status van nationaal erfgoed bereikt. In gedachteloosheid worden ze dus gezongen, niet om de inhoud maar om het gevoel van verbondenheid.

Het is wel een merkwaardig verschijnsel, goed beschouwd. Met alle andere christelijke feesten wil het maar niet lukken om er iets algemeens religieus en voor iedereen begrijpelijks van te maken. Pasen wordt weliswaar uitbundig gevierd maar het eieren zoeken en alle verwijzingen naar het nieuwe leven hebben weinig te maken met het verhaal dat in de kerken wordt verteld. Er bestaan bij mijn weten geen Paasliederen met een christelijk tintje die iedereen kent. Over Hemelvaart en Pinksteren kunnen we er in dit verband maar beter het zwijgen toe doen. Maar Kerst is van alles en iedereen. Daarom zegt men ook wel dat dit feest daarmee weer terug is bij af. Al duizenden jaren wordt de winterwende in veel culturen op het noordelijk halfrond als feest gevierd. Dat is gewoon omdat het licht na een periode van verwijdering als het ware rechtsomkeert maakt. Daarom ging het feest rond de winterwende gepaard met het maken van veel licht in allerlei vormen: lampjes in de boom, kaarsen, fakkels en vuurkorven. Bij de Romeinen was dat het feest van de onoverwinnelijke zon. Bij de Germanen het Joelfeest waarschijnlijk. En de christelijke kerk die altijd handig is geweest in het overnemen en gebruiken van wat zij in Azië en Europa aantrof aan religieuze gebruiken en gewoonten, kerstende dit midwinterfeest eenvoudigweg. En nu heeft de golfslag van de tijd ons in West-Europa in elk geval weer teruggebracht bij wat het ooit was, een feest van het licht in het donker, van warmte in de kou. Die kou kun je letterlijk opvatten maar evengoed zinnebeeldig. En dus is menigeen in de weer voor ouderen, zieken en zwakken, kortom voor mensen die in de kou staan. Ik denk nu ook aan Serious Request, een liefdadigheidsactie die door bekende radiopresentatoren van 3FM dit jaar vanuit het Glazen Huis in Leiden wordt georganiseerd.

Dit is allemaal natuurlijk heel goed. De rem gaat er dezer dagen in de maatschappij even op. We houden de pas in, zoeken elkaar op, nemen de tijd voor gezelligheid en denken bij vlagen na over onszelf, het leven en wat er misschien kan veranderen. Voor dat laatste is de sfeer die na Kerst nog enige dagen blijft hangen en die overgaat in de jaarwisseling - denk aan de jaaroverzichten en de cabaretiers, bij uitstek geschikt. Maar in deze algemene, wat sentimentele kerst- en eindejaarssfeer dreigt wel het bijzondere te verdampen. Dat bijzondere is wat mij betreft een verhaal dat veel ongemakkelijker aanvoelt dan ook mij lief is. In Noord-Korea zullen ze ook wel raad weten met volksstellingen waarin mensen rücksichtslos opgejaagd worden omdat dit nu eenmaal vanuit Pyongyan zo besloten is. Een haast onzichtbare, zichzelf met kaviaar volvretende elite die altijd weer doet denken aan de vette varkens van Georg Orwell’s Animal Farm, laat de bevolking daar creperen van de honger. Het Romeinse rijk waarover het in het beroemde verhaal in de Bijbel even gaat, met keizer Augustus en landvoogd Quirinius, was niet zoveel menslievender.

De evangelist Lucas lijkt er vervolgens een heel spektakel van te maken met zijn engelenzang en herders in het veld. Maar het is bij hem  verhaaltechniek. Tegenwoordig zouden we het een trailer noemen. In een paar beelden zie je flitsen van de hele film, als een teaser, een smaakmaker. Je krijgt er zin in, dit belooft wat! Even zie je de hoofdrolspeler, dan een flard van een dialoog en weer schuift er een ander beeld overheen. Zo haalt Lucas er herders bij om alvast een karaktertrek van de hoofdrolspeler aan te duiden. Ook is duidelijk dat het niet om de stad maar om het land gaat. Daar zal het verhaal zich grotendeels afpelen. En hij laat engelen door het luchtruim zweven, met een flair alsof hij en zijn tijdgenoten die engelen toen wel zagen en wij nu niet. Natuurlijk niet! Maar het gaat deze rasverteller om de lichtheid, de transcendentie en de dubbele bodem van het verhaal dat zal volgen. Maria is degene met wie de toeschouwer zich kan identificeren. Zij kijkt en luistert en slaat alles op. Jozef is nodig omdat een man bij een vrouw met kind hoort. Maar het vermoeden rijst al dat er iets aan de hand is. Daarom heeft hij bij Lucas geen tekst, het maakt het des te geheimzinniger. Het gaat om een ander, een gestalte die lang vaag blijft maar van wie gaandeweg duidelijk zal worden wie hij in wezen is en wat zijn opdracht is. En dan nog blijft er een geheim om hem heen hangen. Wie is hij en wat wil hij?

Er bestaat een filmcyclus, de Matrix, waarin de toeschouwers langzaam duidelijk wordt dat het gaat om een dubbele wereld. Er is iets verborgens  aan de gang. In de gewone wereld worden mensen gemanipuleerd. Ze hebben het niet in de gaten. Er wordt in het grootste geheim door enkelen een revolutie voorbereid. Er is zelfs sprake van iemand die als enige de boel kan redden, Neo, 'the one', een Messias. In die moderne film gebeurt naar mijn mening hetzelfde als waar Lucas op doelt. Hij rebelleert tegen de maatschappij van toen. Hij laat van het begin af aan de ware mens zien in een ontmenselijkte samenleving. Die ware mens zal later voortdurend mensen aanraken en terugbrengen tot hun ware aard. Hij maakt wakker, roept zelfs terug uit de dood en geeft zijn eigen leven om iets volslagen vreemds duidelijk te maken. En dat is dat er iets vreselijks met ons is gebeurd. We zijn onszelf en elkaar kwijtgeraakt. We doen maar wat, we zijn onverschillig, gemakkelijk en slap. Daarover gaat dit verhaal. Om ons uit die schijnwereld weg te halen. En daarover gaat nog steeds het oorspronkelijke christelijke geloof. Het is alleen zo verpakt in vreemde woorden – een wereld verloren in schuld, Gods belofte wordt heerlijk vervuld  – dat haast niemand in de gaten heeft waarover het nu echt gaat. De zogenaamde bijbelgetrouwe vromen hebben hun eigen reservaat met een versteende taal gecreëerd. Alle andere mensen vieren met veel toeters en bellen hun midwinterfeest. Voor iets daartussenin, dat zou de waarheid kunnen zijn, moet je wachten. Wie weet gebeurt het vandaag dat u door een zin geraakt wordt tot op de bodem van uw ziel. Dan weet u als in een flits waarover dit verhaal gaat...

Met muziek van Grieg aan het begin (Holberg Suite) en Rachmaninoff aan het eind (einde 1e deel van zijn 2e pianoconcert). Verder hoorde u muziek van Vivaldi en de melodie van ‘Stille nacht, heilige nacht’, gespeeld en bewerkt door Cor van Esch.. Gelezen werd uit Lucas 2: 1011. Het gebed kwam uit de bundel Bij gelegenheid (II) van Sytze de Vries.

 


 

Terug naar overzicht…