Koeioneren, intimideren en een loopje nemen met de waarheid

Door Aart Mak

Hoewel het geen oorlog is, althans niet op wereldschaal en niet zoals wij ons een wereldoorlog voorstellen, is overal in de wereld de waarheid het slachtoffer. Ik citeer nu de beroemd geworden uitspraak van de Amerikaanse politicus Hiram Johnson: In een oorlog is de waarheid het eerste slachtoffer. Als je ziet wat er her en der en vooral ook in de grote machtige landen gebeurt, zou je bijna vrezen dat het dan een keer oorlog gaat worden. In China, om te beginnen, wordt een hoogleraar met vervroegd pensioen gestuurd omdat hij op internet laat weten dat Mao Zedong vijf miljoen doden op zijn geweten heeft. Een televisieproducent die hem bijvalt wordt op staande voet ontslagen, evenals een hoge ambtenaar die schrijft dat het vieren van de zoveelste geboortedag van Mao hem doet denken aan het ritueel van een duivelse sekte. De hoogste rechter in China is vervolgens van mening dat de rechtspraak er ook is om het imago van de leiders en de glorieuze geschiedenis te beschermen. Het lijkt er al met al op dat het grote land dat China heet en dat een tijdelijke en minieme opleving kende in wat ik nu maar waarheidsvinding noem, weer terugkeert naar de oude stellingen. Het Centraal Comité besloot onlangs dat mensen die aangesteld worden bij de media of in het onderwijs contracten voor bepaalde tijd moeten krijgen, omdat zij tussentijds worden beoordeeld op hun trouw aan de partij en iets vaags als een sterk politiek geloof. Hier sneuvelt dus de waarheid, zoals het volk van Tibet en de Oeigoeren in het westen van China al veel langer dan vandaag weten.

En dan is er Rusland. De tijd dat glasnost en perestrojka, resp. openheid en hervorming, daar het politieke klimaat bepaalden, ligt alweer ver achter ons. Alle westerse correspondenten en ook iemand als Derk Sauer nemen al jaren waar hoe niet alleen de kritische geluiden steeds meer worden geweerd uit de Russische samenleving, maar ook politieke tegenstanders van het huidige regiem onder grote druk leven en zelfs gevaar lopen een vreemd ongeluk te krijgen of, zoals de dissident Litvinenko overkwam, vergiftigd te worden met polonium. De president, Vladimir Poetin, zorgt dat alle tegenstand, denk aan de democratische oppositie van een aantal jaren geleden onder leiding van Gari Kasparov, de vroegere schaakkampioen, geen enkele kans van slagen heeft. En de nieuwsgaring, over de Krim en over de gevechten in het oosten van Oekraïne, wordt totaal gedomineerd en gereguleerd door Moskou. Ook hier gaat het niet meer om waarheidsvinding en wordt de bevolking blijkbaar niet in staat geacht haar eigen mening te vormen.

En dan de Verenigde Staten, de kampioen van de vrije meningsuiting. Sinds vrijdag 20 januari zit daar een president in het Witte Huis die voortdurend zijn mening de wereld in twittert. Hij beledigt mensen, soms hele bevolkingsgroepen en bruuskeert politieke tegenstanders door ze voor leugenaar of gewoon slecht uit te maken. Zo twitterde hij onlangs nog dat de Amerikaanse ambassadeur in Japan, Caroline Kennedy, dochter van de vroegere president, voor geen meter deugt. En dat gaat elke dag zo. Ook hier gebeurt iets met de waarheid. Daar lijkt het namelijk niet meer om te gaan. Het doet er helemaal niet toe of iets waar of niet waar is. Het gaat er blijkbaar alleen maar om om mensen op te hemelen of af te branden, net naar gelang het deze president in zijn kraam te pas komt. Zo schoffeerde hij nog niet lang geleden John Lewis, een man die ooit strijdmakker was van Martin Luther King, door dit 76-jarige lid van het congres dat zich kritisch had uitgelaten over de verkiezing van Trump, toe te bijten dat deze eerst maar eens wat moest gaan doen aan de misdaad en de armoede in zijn district. Wat blijkt? Juist daar, in het district Lewis waar Atlanta onder valt, valt het reuze mee met de armoede en de misdaad. Er wordt dus maar wat geroepen door de man die nu president is. En ik vrees dat ook daar mensen die de waarheid willen weten, sluipenderwijs voor gek zullen worden verklaard. Want het eigenbelang en het nationale belang gaan immers voorop?

Dit is allemaal vrij somber voor een binnenkamer. Maar die beroemde woorden van Van Randwijk klinken maar in mijn binnenste: Een volk dat voor tirannen zwicht, zal meer dan lijf en goed verliezen, dan dooft het licht. Trump is geen tiran en de VS is een stevige democratie. Maar er gebeurt daar iets dat erg lijkt op wat gebeurt bij andere grootmachten die vrijwel ongehinderd kritische tegenstanders kleineren, het leven zuur maken, opsluiten en zelfs laten vermoorden. Koeioneren en intimideren, een loopje nemen met de waarheid, wat Trump allemaal doet, kunnen het begin zijn van de wens anderen met een andere mening te vernietigen. En daarmee de waarheid terzijde te schuiven. Dat kan het einde worden van alles dat bij de samenleving hoort die de generaties voor ons met hun ideeën over de rechtsstaat, de scheiding van machten, de controle van de machthebbers, de bescherming van de zwakken en de eerbied voor de feiten aan ons hebben overgeleverd. Is er dan geen hoop? Natuurlijk. Mensen zullen zich mobiliseren. Het kan en mag nooit gaan om één persoon. Er komen ook weer andere tijden. Het populisme daar, in Amerika, en het populisme hier in Europa zijn uiteindelijk de beste leermeesters om ons te doen beseffen hoe kostbaar en kwetsbaar een democratie is en dat de waarheid nooit ondergeschikt mag worden gemaakt aan wiens belang dan ook. En hopelijk is er dan ook nog zoiets als een kerk, waar ter wereld ook, waar het vrije woord klinkt, de eerlijke mening geldt en de ander, je medemens, uitnemender wordt geacht dan jij zelf. Als het daarom gaat, is er pas echt sprake van vrede.

Terug naar overzicht…