Over de neiging om me terug te trekken

Door Aart Mak

Om een of andere reden moest ik de laatste dagen sterk denken aan een boek dat ik ooit las, De politiek van het kruis, geschreven door de Amerikaanse doopsgezinde theoloog John Howard Yoder. Hij was in de vorige eeuw een van de theologen die vonden dat de boodschap van Jezus getuigt van een radicaal pacifisme, een afkeer van iedere vorm van geweld. Niks geen theorie van een rechtvaardige oorlog. Geweld past op geen enkele manier bij het christelijk leven. Ik weet nog dat ik het boek las en wat een indruk het op mij maakte. Ook Yoders pleidooi voor de christelijke gemeenschap als de alternatieve plek waar geoefend wordt in wat Jezus beoogde: mensen die weten wat geven en vergeven is. Ik zeg het nu maar op mijn manier. Het botste wel in mij, dat ook. Dat radicale, geweldloze en in feite teruggetrokken leven van de wereld paste heel goed bij een mennoniet of doopsgezind iemand als Yoder. Maar niet bij mij die groot was geworden met de verantwoordelijkheid voor kerk, staat en maatschappij, de Kuyperiaanse visie dat de christen er iets van moet maken en daarbij niet bang moet zijn om vuile handen te maken. Maar Yoders visie liet mij nooit los. Ik betrap mij soms, ook dus de laatste dagen, op de neiging tot een terugtrekkende beweging. Daar kom ik zo op terug. Ik wil eerst het standpunt van Yoder nog wat opvijzelen aan de hand van een leerling van hem, de bekende hedendaagse, ook Amerikaanse theoloog Stanley Hauerwas. Volgens Hauerwas sprák Jezus niet alleen over het niet opnemen van het zwaard en het toekeren van de andere wang aan je vijand, hij leefde dat ook door aan het kruis te gaan. Hij werd zo een slachtoffer van geweld, omdat zijn boodschap van vrede de machthebbers niet zinde. Juist in de periode na 9/11, toen Amerika in de ban raakte van de oorlog tegen het terrorisme, probeerde Hauerwas zijn principiële geluid te laten horen. Hij trad uit de redactie van het vooraanstaande christelijke tijdschrift First Things, omdat die de zijde van het oorlogskamp koos. Op de vraag wat er dan in Irak en Afghanistan gedaan zou moeten worden, antwoordde hij: ‘Dat weet ik niet, ik ben niet geroepen om een alternatieve strategie voor buitenlandse zaken te ontwikkelen. Christenen zijn geroepen tot iets veel beters: om als gemeenschap van volgelingen van Jezus Christus te leven en geen kwaad met kwaad te vergelden.’

Ik zal uitleggen waarom ik hiermee bezig was en er nu ook in deze Binnenkamer over begin. Het is de onrust en ook wel de irritatie die mij bekruipen bij alles wat zich elke dag als nieuws aandient. Het voelt alsof er een schip is los geslagen van zijn ankers. De bedachtzaamheid en de rustige afweging, ook in de politiek, zijn weg. Het lijkt, naar de titel van het beroemde boek van Samuel Huntington, om botsende beschavingen te gaan. Maar dan niet tussen islam en christendom of tussen bevolkingsgroepen als de Serven en Kroaten ooit in Joegoslavië, maar om een diepe verdeeldheid tussen gewone mensen in landen als de Verenigde Staten en ook Nederland en andere Europese landen. Alsof wij elkaars taal niet meer verstaan. Wat de één verafschuwt, juicht de ander toe. De scheiding van geesten is overal aanwezig. De simpele oplossing tegenover de evenwichtskunst, de angst om iets kwijt te raken – de pikzwarte Zwarte Piet bijvoorbeeld, tegenover de bereidheid zich aan te passen aan de veranderingen in de wereld. In de politiek is het een pandemonium, althans zo voelt het soms. Misschien valt het allemaal mee. En zullen de dappere journalisten, de rechters met ruggengraat en de politici die niet bang zijn gefotoshopt te worden alsof ze meedoen aan een demonstratie voor Hamas, uiteindelijk het pleit winnen. Maar zeker is dat niet, nu niet en voorlopig niet. Alsof er een wind is opgestoken in de westerse landen waar alle blijkbaar opgekropte onvrede in wordt meegevoerd en overal onrust zaait bij mensen die ook ineens verongelijkt zijn en zonder enig idee van de samenhang der dingen, rechtlijnig voor hun eigen belang gaan als het hoogste goed.

In die omstandigheden heb ik dan wel eens de neiging mij terug te trekken. Alsjeblieft jongens, moet ik mij bezig houden met jullie onzin? Denk je nou echt dat ik niet kan nadenken? En dan heb ik het niet alleen over de populisten maar ook over de gewone, doorgaans brave politici die denken dat zij mij paaien met simpele voorstellingen van zaken. En dan denk ik dus: wegwezen en zie je wel? Yoder had en Hauerwas heeft gelijk. Waar je mee omgaat, daar word je mee besmet. Weg dus ook van dat verbale geweld. Laat die wereld maar voor wat hij is. Ik zoek wel de alternatieve wereld, de bijbel, de christelijke gemeenschap, de mensen die van goede wil zijn. Maar ik doe dat toch niet. Want – en die gedachte heb ik bij de theoloog Bonhoeffer vandaan – dit bij elkaar zou ook wel eens de mondigheid kunnen zijn waar het christendom in zijn aard toe uitnodigt. Het is in feite de vrijheid waar de apostel Paulus het in een van zijn brieven al over heeft. En misschien moeten we eerst door deze storm van losgeslagen vrijheidsdenken heen, inclusief de opportunistische Donalds en Geerten van deze wereld, om bij een dieper en bezonkener besef te komen van wat vrijheid echt is. Ik citeer Georg Bernard Shaw: ‘Vrijheid betekent namelijk verantwoordelijkheid. Daarom zien de meeste mensen er zo tegenop.’

 

 

 

Terug naar overzicht…