Eenzaam

Door Ds. Aart Mak

Ongeveer vijftien keer per jaar regelt de gemeente Amsterdam een begrafenis van iemand van wie de identiteit niet te achterhalen is of van wie er geen familie of vrienden meer zijn. De uitvaart wordt alleen bekeken door medewerkers van de gemeente. Een groep dichters besloot om de lege dienst op te vullen met een gedicht op maat. Een documentaire van Astrid Bussink, afgelopen dinsdag uitgezonden en terug te zien op Uitzending gemist, ging hierover. Ik moest denken aan een verhaal van de vroegere Amsterdamse dominee Buskes. Hij werd gebeld door een hem onbekende man. ‘Ik wil met u praten.’ Buskes ging, er volgde een gesprek, de man was ernstig ziek en hij bezwoer Buskes dat deze op zijn uitvaart zou komen. Toen het zover was en de dominee zich meldde bij de aula van de begraafplaats, bleek hij, behalve de man van het uitvaartbedrijf en de opzichter van de begraafplaats, de enige te zijn. Het gebeurt vaker en niet alleen in Amsterdam. In Haarlem hebben eind 2011 de Brijder Stichting, het Leger des Heils, twee uitvaartbedrijven en Stem in de Stad samen met de algemene begraafplaats Kleverlaan de handen ineengeslagen om dakloze en verslaafde mensen, vaak eenzaam, een waardige begrafenis te geven. Herkenningspunt is een zwart marmeren zuil met daarop de woorden ‘Licht dat niet dooft, liefde die blijft.’

Eenzaamheid heeft een akelige bijklank. Niemand wil eenzaam zijn. Niet op het schoolplein, niet in de sportzaal, niet in de grote zaal van het zorgcentrum voor ouderen en ook niet op je ziekbed dat zomaar een sterfbed kan worden. Maar het gebeurt wel en menigeen weet ervan. Het Oranjefonds meldde de afgelopen week dat eenzaamheid zelfs een toenemend probleem is en dat er geen tekenen zijn dat het minder wordt. Zo’n dertig procent van de mensen boven de vijftig voelt zich wel eens eenzaam. De crisis treft Nederland. Als er minder geld bij mensen binnenkomt, is er minder geld voor sport of muziekles. Mensen kunnen daardoor geïsoleerd raken. Een bekend onderzoeksbureau interviewde vijfhonderd mensen tussen de vijftig en tachtig jaar over hun sociale netwerken. Ook iets op het oog onschuldigs als het alleen eten, werd meegenomen. Dan blijkt dat zo’n 800.000 ouderen alleen eten en een miljoen meestal alleen aan tafel zit. Ik geef toe, cijfers zeggen niet alles en iemand die elke avond aan zijn huiskamertafel de kaarten uitlegt om patience te spelen, hoeft nog niet eenzaam te zijn. Maar eenzaamheid is als een mist die ineens uit de grond optrekt en alles overdekt. Een hele dag zonder een glimp van de zon. De telefoon gaat niet. De post brengt alleen reclamefolders. De televisie gaat over gezelligheid. De krant schrijft over hoe alles en iedereen in beweging is. En bij jou is het stil, veel te stil.

Mijn indruk is dat veel mensen eenzaam zijn, vaak of bij vlagen. Er zijn veel oudere alleenstaanden in Nederland. Driekwart van hen heeft ooit samengewoond, meestal getrouwd. Het wennen aan een leven alleen is voor nogal wat mensen een zwaar en langdurig proces. De vroegere koningin Wilhelmina was, zoals ze zelf schreef, eenzaam maar niet alleen. Dat had zeker te maken met haar geïsoleerde bestaan door haar hoge positie. En de troost lag voor haar in haar geloof. Maar eenzaamheid blijft iets waar elk mens, alleen of samen, mee te maken heeft of mee te maken krijgt. En het vergt moed om dat onder ogen te zien en te verdragen. Eenzaamheid is meestal een onverwachte gast als er geen voor de hand liggende oplossing is en je de tijd moet uitzitten. En diens bezoek kan lang duren, te lang. Herman van Veen vroeg zich ooit al eens hardop af: bestaat er een medicijn tegen oud en eenzaam zijn?

Een man van 76, bijna blind, vroeger onderwijzer en psychotherapeut geweest, beschrijft hoe hij gevangene is van zijn huis en zijn ogen zijn cipier zijn. ‘Als ik zou kunnen zien, zou ik op internet kunnen en in de auto stappen. Ik had bewegingsvrijheid en kon zelf mensen opzoeken.’ Wat hij mist is iemand met wie hij echt kan praten. Hij moet het doen met goedwillende, aardige mensen en met gesprekken die naar zijn smaak vaak te weinig diepgang hebben. Ik vertel dit voorbeeld om te laten zien hoeveel gezichten eenzaamheid heeft. e lange avonden. De stille zondagen. Het niets om handen hebben dat ertoe doet. Door niemand ooit nog ergens voor gevraagd worden. Mensen die beloven terug te komen en van wie je vervolgens nooit meer hoort. Het gevoel van zinloosheid dat je wakker houdt. De ouderdom die langzaamaan kraak noch smaak heeft. De chronische ziekte die de leef- en denkwereld onverbiddellijk alleen nog maar kleiner zal maken.

Wat een treurige gedachten op een zondagmorgen in november. Wat een niet goed begin. Of helpt het als iemand zegt wat u voelt? Bevestiging van wat je voelt door een ander die het zegt. Kan radio troosten? Is dit ook wat deze radiozender doet: de veelal onzichtbare wonden van mensen thuis verbinden met aandacht, warmte en vooral geloof, hoop en liefde? U bent de enige niet die alleen luistert. Gerard Reve ging nog een stap verder en nam in zijn beroemde Dagsluiting geen blad voor de mond toen hij schreef: ‘Eigenlijk geloof ik niets, / en twijfel ik aan alles, zelfs aan U. / Maar soms, wanneer ik denk dat Gij waarachtig leeft, / dan denk ik, dat Gij liefde zijt, en eenzaam, / en dat, in zelfde wanhoop, Gij mij zoekt / zoals ik U.’

Wij zijn niet de enige die eenzaam zijn en op zoek. Er wordt ook naar ons gezocht door Iemand met een vergelijkbaar verlangen verlost te worden uit zijn eenzaamheid. Reve heeft in elk geval gelijk, lijkt me, dat eenzaamheid bij het leven hoort. Sterker nog, eenzaamheid is de transparante, niet grijpbare schaduw van liefde en het verlangen naar liefde. Je kunt namelijk niet missen wat je niet kent. Eenzaamheid is als een spiegel van onze ziel die verlangt naar eenheid, samensmelting met een ander, je thuis weten, geborgen zijn. De weg van de mens lijkt op die van een eenzame zwerver. Wij gaan en weten niet waar we uitkomen. Na elke warmte dient zich ook weer koude aan. Een goed gesprek wordt altijd gevolgd door een afscheid. Laten we niet wachten tot we gestorven zijn en een onbekende aan ons eenzame graf een gedicht voordraagt. Eerder graag een handvol mooie woorden, gesproken van de een tot de ander, als  een gebaar van herkenning en verbondenheid. En ook al kun je het niet altijd voelen, laat staan hardop zeggen, toch schoorvoetend, met anderen, blijven geloven in ‘Licht dat niet dooft, liefde die blijft.’ Elk mens verdient de eer bij leven gekend en gezien te zijn.

Met muziek van Desplat en Lane/Vitarelli. Verder hoorde u muziek uit The Sixth Sense, een fragment uit ‘Cirkels’ van Herman van Veen ‘The Lord bless you and keep you’ van Rutter. Gelezen werd uit Matteüs 10: 29-31 (vertaling NBG ’51). Het gebed kwam uit de bundel ‘Zeggen en zwijgen, oecumenisch gebedenboek voor alledag’ van Marcel Barnard e.a..

Terug naar overzicht…