Oom

Door Ds. Aart Mak

De huidige paus zal binnenkort aftreden. Dat wist u al. Dat paus Benedictus XVI niet wilde wachten tot hij niet meer kon, zette mij aan het denken. Mij bevestigde dat in het idee dat we in deze maatschappij nog meer vaderloos aan het worden zijn dan we al dachten. Een paus, il papa, is namelijk bij uitstek een vader. Voor vele katholieke gelovigen, dat zeker, maar ook voor de wereld. Dat een oude, erudiete en wellicht ook wijze man het niet meer volhoudt, vind ik een teken aan de wand. Het is hem niet gelukt de slangenkuil die het Vaticaan blijkbaar ook is, te bedwingen. Hij is er ook niet in geslaagd om bisschop Williamson, de de holocaust ontkennende bisschop, op z’n nummer te zetten. Hij verslikte zich ook in zijn als verzoening bedoelde toespraken aan de moslim wereld. En in het wereldwijde misbruik van kinderen door priesters, de nagel aan de doodskist van deze wereldwijde kerk, heeft hij te laat en te weinig zijn woede laten zien en is hij nauwelijks door het stof gegaan ten overstaan van alle inmiddels volwassenen kinderen die gewond door de rest van hun leven moeten gaan. Hij was met andere woorden de vader die te weinig vader was. Hij had vaker moeten optreden, grenzen trekken, troosten en leiding geven, precies dat waarin vaders goed dienen te zijn.

Maar kardinaal Ratzinger was, met alle eerbied voor zijn integriteit en geleerdheid, niet de enige afwezige vader in de moderne tijd. Overal ontbreken de vaders. De grap dat vader de man is die zondag het vlees snijdt, is al oud. Maar zo lang is het proces dat ook wel wordt aangeduid als de verweesde samenleving al gaande. Het duidt op de richtingloze samenleving. Er is, sterk uitgedrukt, niemand die weet waar we met elkaar naar toe gaan. Ieder doet maar wat goed is in eigen ogen. Denk hierbij aan het bijbelboek Rechters (of Richteren zoals we vroeger zeiden) waarin mannen en overigens ook vrouwen als Debora even orde op zaken stellen, maar niet lang. De chaos keert terug. En het eindigt ermee dat het volk gaat smeken om een koning. Terug naar nu. Premier Willem Drees was in de jaren ’50 nog vadertje Drees. In al zijn eenvoud en soberheid verzette hij met de ministers van zijn kabinetten bakens waar we hem nu nog dankbaar voor zijn. In de jaren ’70 heette een van zijn opvolgers al ome Joop, overigens voor het eerst gebezigd door zijn minister van justitie Van Agt. De huidige premier Rutte wordt, is mijn indruk, door velen als een soort neef gezien. Hij doet wel wat, heeft ook communicatieve talenten, maar om nu te zeggen dat hij de man van gezag is die in staat is de boel op orde te houden? Nou nee.

Vadertje staat, ook zo’n uitdrukking die iets zegt over de bescherming die je van de overheid mag verwachten, is ook niet meer. Dat is veelzeggend. De overheid trekt zich al jaren terug, met een door de filosofie van het neoliberalisme geschraagd beroep op het heil dat van de vrije markt verwacht mag worden. Wij maken nu de gevolgen daarvan mee. De economische crisis is ook een gezagscrisis. Het is niet voor niets dat de puissant rijke en voor anderen altijd gierige eend in de Donald Duck een oom is. Een oom kan komen en gaan, hij heeft geen diep gaande en alles vergende verantwoordelijkheden. Dat geldt overigens ook voor oom Donald die met zijn medebewoners niet verder komt dan dat het neefjes van hem zijn. Wellicht dat deze, in Nederland al zestig jaar verschijnende strip uit de tekenkamers van Walt Disney, alles zegt over de manier waarop het harde kapitalisme de natuurlijke verhoudingen omver haalt. In dat land spreekt men overigens niet over Vadertje Staat maar over Uncle Sam, een typerende aanduiding van de overheid die zich zo min mogelijk mag bemoeien met haar onderdanen, luister maar naar de Republikeinen daar de laatste jaren.

Waar zijn de vaders en evengoed de moeders? Als het tegenwoordig gaat over vaders, dan horen we van voetbalvaders, schreeuwers langs de kant van het sportveld voor wie de kinderen zich schamen tegenover hun trainer en teamgenoten. Ook de pater familias, de oudere man die als een vorst regeert over zijn familie en werknemers van zijn bedrijf, is allang verleden tijd, zeker in Nederland, met een enkele uitzondering als Wim van der Leegte van VDL. In de politiek gaat het niet meer om doordacht opererende en wijze bestuurders. Ze zijn er wel, maar ze zijn bij voorbaat verdacht. De hele maatschappij lijkt scheefgetrokken door het idee dat we het allemaal zelf moeten kunnen en dat snelheid geboden is.

Het gaat natuurlijk niet specifiek om vaders. Het gaat over gezag. En bij dat woord hebben we allemaal onze eigen geschiedenis. Mensen van mijn generatie zijn in opstand gekomen tegen het gezag. Maar na enige tientallen jaren moet je wel concluderen dat met het badwater ook haast het kind is weggegooid. Bovendien blijken de rebellen van vroeger ook soms niet tegen de verleiding bestand om met een hark te schrijven, teveel dus te declareren en in achterkamertjes met hun netwerk vrienden de koers uit te zetten, precies dat waartegen ze in hun jonge jaren te hoop liepen. In bredere zin zijn talloze mannen verlegen met hun rol. Kinderen maken is vrij eenvoudig, maar hoe moet je kinderen opvoeden? Kennis is overal voorhanden, maar hoe word je wijs? Paternalistisch wil niemand zijn, maar bij velen sluimert wel een verlangen naar mensen bij wie je te rade kunt gaan en die je vertrouwt op hun woord.

Dit allemaal naar aanleiding van het aanstaande aftreden van de paus. Hij stopt overigens nog sneller dan onze koningin. Die hield het wel lang vol. En merkwaardigerwijs werden bij deze vrouw, toen ze aangaf te gaan stoppen, allerlei vroeger aan mannen toegeschreven eigenschappen geprezen. En inderdaad, ik zal haar kersttoespraken meer missen dan de Urbi’s en Orbi’s van deze paus. Wij zoeken met elkaar al een tijd naar de goede richting. Het leven is meer dan alle overvloed waarmee we ons omringd hebben. En van alleen maar met elkaar praten en soebatten word je ook niet veel wijzer. Er moeten ook mensen zijn die opstaan en de weg wijzen. De nieuwe vaders zeg nu maar. Wellicht dat koning Willem Alexander of de nieuwe Afrikaanse of Aziatische paus gaan laten zien hoe die nieuwe vaders eruit zien…

Met muziek van Desplat en Lane/Vitarelli. Verder hoorde u muziek uit een oude serie over Hitchcock en de componist Rinck met een fuga, gespeeld door Dirk Out. Gelezen werd uit Galaten 4: 6-7. Het gebed kwam uit de bundel ‘Zeggen en zwijgen, oecumenisch gebedenboek voor alledag’ van Marcel Barnard e.a..

Terug naar overzicht…