Geloof

Door Ds. Aart Mak

Het leven kent als je er middenin staat weinig samenhang. Pas achteraf zie je verbanden. En dan is wat je ziet ook weer veelzeggend voor jou als persoon. Je ziet wat je raakt en dat heeft een reden. Emoties komen niet zomaar tevoorschijn. En je ziet niet waar je geen antenne voor hebt. Je neemt het waar en bespeurt niet in je gevoelswereld dat het je wat doet. De geschiedenis schrijft zichzelf van dag tot dag. En wij, mensen van de dag, zien nauwelijks wat ertoe doet, de grote lijnen, de gebeurtenissen die hun schaduw vooruitwerpen. Met dat voorbehoud noem ik drie zaken die mij de afgelopen week raakten.

Daar was eerst het boekfragment op zaterdag en later dat merkwaardige artikel in het dagblad ‘Trouw’ over mijn vroegere hoogleraar Kuitert. Hij, inmiddels diep in de 80, schreef opnieuw een boek waarin hij zijn gedachten over godgeleerdheid en hoe weinig geloven in God met kennis te maken heeft, ontvouwt. Daar is op zich niks mis mee, vind ik. Geloven is een sprong in het diepe, het geloof kan zich alleen uitdrukken in de taal van de verbeelding en je kunt niet ontkennen dat veel kerkelijk en theologisch gedoe verdacht veel leek op het sprookje van Hans Christian Andersen. Kuitert is dan het jongetje dat aan de kant van de weg staat en als enige roept: maar de keizer heeft geen kleren aan! Het beeld is wat te naïef, het was meer dan een kreet langs de zijlijn, zijn hele leven spendeerde hij aan het ontrafelen van de ingewikkelde kluwen van het christelijke geloof. Het ging Kuitert om het geloof dat te begrijpen moest zijn en dan, op de zeef van het verstand, blijft er niet veel achter.  Ongeacht hoe veel mensen deze hoogleraar later verketterden omdat bij Kuitert God dood verklaard zou zijn en hij zelf alleen nog teert op een onbestemd verlangen naar God, ik ben hem veel dank verschuldigd want ik heb veel van hem geleerd. Hij was een van degenen die mij uit de schimmige wereld van dogma, geloof en oordeel uitleidden.

Hij leerde mij nuchter na te denken, dilemma’s op het spoor te komen en de kern van de zaak te zien. Misschien dat ik door hem allerlei beelden over God ben kwijt geraakt om tenslotte de Eeuwige opnieuw en dan innerlijk in mijzelf terug te vinden. Voor mij is het dan voor mijn oordeel over hem niet van belang waar Kuitert zelf in zijn jarenlange zoektocht is uitgekomen. Hij behoort tot het type leraren die zijn leerlingen vooral laat zien welke wegen doodlopende wegen zijn. De rest heb ik zelf gedaan en als er iemand was die dat stimuleerde, het zelf doen, dan was het Kuitert. Op dezelfde pagina’s in het eerdergenoemde dagblad las ik wat een viertal veel jongere collega’s over deze oude hoogleraar vonden. Haast niets dus. Hij maakt zich druk om zaken waar wij ons niet meer druk over maken. Er was niemand die zei dat hun vrijheid van denken en geloven door mensen als Kuitert is bevochten op een verstarde en harde kerkelijke traditie. Zo gaat dat dus.

En toen was er twee dagen later een bericht over de nieuwe, door Arjan Plaisier geschreven visienota voor en over de Protestantse Kerk in Nederland. Het gaat in die 20 pagina’s tellende nota over tijden die voorbij zijn. De kerk leeft niet meer vanzelf wel voort. Soms wordt het minder. Minder mensen, minder dominee, minder geld. Soms moeten we zelfs durven los laten. En durven te stoppen met veel van wat we meeslepen. Aldus wat losse citaten. Het geschriftje zal zijn werk wel doen. Het is een zo op het eerste gezicht dappere plaatsbepaling van de kerk in de moderne tijd. Wat wil je ook, als de ledentallen maar achteruitlopen en er kerken in onbruik raken? Uitdrukkelijk worden ook de verlieservaring en de pijn genoemd. Die gaan niet even voorbij door een aardig initiatief hier en een goed idee daar. Het gaat achteruit, het verandert, kerkmensen moeten in allerlei opzichten hun biezen gaan pakken.

En dan was er tenslotte de beschamende knieval die minister Gerd Leers maakte voor Geert Wilders. Op verzoek van premier Rutte moest hij excuses maken aan Wilders, omdat deze gedoogpartner iets verkeerds had gelezen in de woorden die minister Leers gebruikte in een interview met zijn eigen partijkrant. Immigratie zou ook nog wel eens veel voordelen kunnen hebben. Zoiets zei hij. En binnen een etmaal moest hij aan ’s lands praattafel, het programma P & W, opbiechten dat hij overigens wel een hard beleid voert om nieuwe immigranten mondjesmaat toe te laten. En toen waren Wilders en zijn PVV weer tevreden. En wij bleven zitten met een pijnlijke inkijk in de werkelijke machtsverhoudingen en manieren van doen in Den Haag.

Hebben die drie voorvallen met elkaar te maken? In mijn  beleving wel.  Het ging en gaat alle drie keren om teloorgang. Wat stevig en zelfs eeuwenoud leek te zijn, kan voorbijgaan en gaat blijkbaar ook voorbij. Dat geldt voor bepaalde opvattingen, dat geldt een kerk zoals de jongeren  uit overlevering en de ouderen van kindsaf  kennen en het geldt een stijl van leven en met elkaar omgaan. Wij zijn, vind ik, in dit tijdperk getuige van diep ingrijpende veranderingen. Dat heeft uiteraard mede te maken met de manier waarop wij met onze moderne media bovenop het nieuws zitten. Dat kan dus vertekenen in vergelijking met eerdere tijden waarin de postkoets en de postduif de transportmiddelen vormden van het nieuws. Maar ik houd het erop dat de wereldsamenleving, de politieke verhoudingen, de economische machten en de rol van godsdienst hevig aan het veranderen zijn. En dat wordt mede veroorzaakt door het naderende einde van een levensstijl die uitputtend was en is voor de aarde en het milieu. De democratieën lijken op dit moment nauwelijks in staat vergaande en diep ingrijpende maatregelen te nemen. In al die door veel mensen gevoelde teloorgang gaat het om de vraag wat blijft. Als bepaalde vormen teloorgaan, mag je hopen dat er een inhoud vrijkomt die zo hoogstaand is dat die zich opnieuw nestelt in de harten van mensen. De immigranten zullen niet alleen blijven komen maar ook hard nodig zijn om de samenleving te vitaliseren. Ontstaat er dan een nieuwe, stijlvolle en rechtvaardige manier van met elkaar omgaan, in alle verschillen en soms tegenstellingen? De kathedralen hoorden bij een andere tijd. Zelfs de kerken van de vorige eeuw zijn vaak te groot en zullen verdwijnen. Ontstaat er dan een nieuwe manier van geloven, samenkomen om geïnspireerd te worden, plekken in de samenleving waar zichtbaar wordt wat bedoeld wordt met rechtvaardigheid en vrede? Het zal gaan om geloof in allerlei opzichten, geloof in 'God': geloof in mensen, geloof in rechtvaardigheid en geloof in de toekomst.  

Met muziek van Grieg aan het begin (Holberg Suite) en Rachmaninoff aan het eind (einde 1e deel van zijn 2e pianoconcert). Verder hoorde u muziek van de componist Korngold en gezang 426 uit het Liedboek van de Kerken. Gelezen werd uit Lucas 18: 7-8. Het gebed kwam uit de bundel Bij gelegenheid (II) van Sytze de Vries.

 

Terug naar overzicht…