Vrijheid

Door Ds. Aart Mak

Toen ik studeerde, was een van mijn favoriete schrijvers Theun de Vries. Boeken als Sla de wolven herder! en De vrijheid gaat in het rood gekleed maakten een grote indruk op mij. Theun de Vries, de communistische schrijver die pas laat met de CPN brak, was vaak bezig met het thema vrijheid. Van hem is bijvoorbeeld ook Het meisje met het rode haar, het prikkelende boek over Hannie Schaft. Vrijheid leek in die tijd, jaren ’70, nog vooral iets dat bevochten moest worden. De maatschappij van toen, zo’n veertig jaar geleden al weer, begon in allerlei segmenten het juk van het verleden van zich af te werpen, polariseerde in achteraf gesproken simplistische tegenstellingen als rechts en links en bruiste van het verlangen om niet alleen hier maar ook in de derde wereld elk mens de vrijheid te gunnen. Dan moest het wel goed komen.

Hoe wel erg zwart-wit lijken allerlei discussies nu, denk aan de brede maatschappelijke discussie over kernenergie die de overheid toen opzette. Over kernenergie gesproken, in die tijd besloten allerlei landen, aangestoken door het virus van de Koude Oorlog, geen thorium maar uranium te gaan gebruiken om hun kerncentrales draaiende te houden. Van het afval van uranium, plutonium, kon en kun je namelijk ook atoombommen maken, in tegenstelling tot vrijwel ongevaarlijke zilverwitte metaal thorium dat maar licht radioactief is. Ik las dit bericht met een vreemd gevoel van plaatsvervangende schaamte en spijt. Dit terzijde. We hadden toen wat met vrijheid, het was het grote ideaal van de zich emanciperende jongeren, vrouwen en hippies hier en in allerlei landen elders die zich vaak met veel pijn en moeite losmaakten van hun koloniale overheersers. Maar eenmaal vrij zijnde, komt de vraag op wat dan te doen met die vrijheid. Wat zo kostbaar leek, is tegenwoordig aan allerlei heftige discussie onderhevig en, wat erg is, vrijheid lijkt in de ogen van sommigen, een vrijbrief om te doen wat in je opkomt en de wereld in te richten met jou in het midden op de troon. Ook dat is overigens van alle tijden, maar we leven nu en ik geef u aan de hand van drie vrouwen een inkijkje in hoe die vrijheid van tegenwoordig eruit ziet. De eerste vrouw is een meisje. Ze heet Christina Taylor Greene, is geboren op 11 september 2001 en stond er met haar 9 jaren bij toen Jared Loughner begon te schieten, vorige week zaterdag in Arizona. In dat land, de VS, mag sinds 2004 weer een halfautomatisch pistool worden gekocht, zoals er zoveel wapens zomaar door iedereen gekocht kunnen worden. Er zijn meer dan genoeg congresleden, meer dan de helft dus, die vinden dat het mogen dragen van een wapen, hoort bij de vrijheid van elke burger. Christina Taylor Green en vijf anderen leven niet meer, anderen zoals Gabrielle Giffords zijn nog steeds zwaargewond.

Een tweede voorbeeld over vrijheid betreft Ymke Wieringa. Zij deed mee aan een televisieprogramma van RTL, ‘Echte meisjes in de jungle’. De tien deelnemers aan dat programma ondergaan in de jungle van Suriname een aantal beproevingen en de producer had er niet op gerekend dat een van hen, Ymke dus, ook daadwerkelijk de doos zou openen waarin de anaconda zich bevond. Het maken van zulke programma’s is erg populair geworden. Onze geordende maatschappij heeft blijkbaar behoefte aan sensatie en vreemde avonturen. Daarnaast vinden veel mensen dat iedereen de vrijheid heeft om te doen met zijn leven wat hij wil. Ymke greep dus in de dood en werd gebeten door de slang. Dit is het tweede voorbeeld over vrijheid. Dan komt ik tenslotte bij een derde voorbeeld dat weer een vrouw betreft. Dit keer is het Femke Halsema die de afgelopen week afscheid nam van de Tweede Kamer. Kamervoorzitter Gerdi Verbeet las een afscheidsbrief van Halsema voor waarin ze pleitte voor politieke onschendbaarheid van parlementariërs buiten de Kamer en meer wellevendheid in het parlement. Die onschendbaarheid zou moeten gelden in elke gelegenheid waar een parlementariër vanuit zijn functie het woord voert. De opmerking van Femke in haar afscheidsbrief lijkt een verwijzing naar PVV-leider Geert Wilders, die vanwege vermeende discriminerende uitspraken in interviews voor de rechter staat. Halsema nam afscheid zoals we haar kennen: als een pleitbezorger voor de vrijheid van meningsuiting, ook al is die mening jou niet welgezind en zelfs in strijd met wat je diepste overtuigingen. Dat hoort voor haar bij de vrijheden waar een rechtsstaat op gebaseerd is.

Hoe ingewikkeld lijkt ,met andere woorden, nu dat veel besproken begrip vrijheid. Er is zelfs een partij voor de vrijheid opgericht. En voor velen, ook voor mij, is dit nu een signaal dat we de weg in onze maatschappij aan het kwijtraken zijn, als dit waar deze partij voor staat, vrijheid moet heten. Ik las een van de afgelopen dagen het prachtige essay van Rob Riemen, De eeuwige terugkeer van het fascisme. Daarin staat dat de voor de nazi’s gevluchte Thomas Mann ooit in de VS heeft gezegd: ‘Laat mij u de volledige waarheid vertellen: als het fascisme ooit zou overslaan naar Amerika, dan zou het onder het mom van vrijheid komen’ (it will come in the name of freedom). Riemer sluit zich aan bij anderen vroeger en nu die zeiden dat vrijheid zonder geestelijke waarden een vrijbrief wordt van allerlei driften, instincten en egoïsme. Ik citeer: ‘Zowel in de religieuze tradities van jodendom en christendom als in de humanistische traditie van Socrates en Spinoza staat de idee centraal dat de mens een wezen is dat zich moet verheffen, dat moet uitstijgen boven zijn instincten en fysieke behoeften. Alleen wanneer we erin slagen ons absolute geestelijke waarden eigen te maken, zullen we het leven waardig zijn. In waarheid leven, recht doen, schoonheid scheppen – pas in dat handelen wordt de mens wie hij moet zijn, zal hij echt vrij zij. Want wie nog slaaf is van zijn begeerten, emoties, driften, angsten, vooroordelen en niet weet hoe zijn verstand te gebruiken, kan niet vrij zijn.’ We leven nu, zou je kunnen zeggen, in een maatschappij die de filosoof Nietzsche al had voorspeld: niets is meer absoluut behalve de vrijheid; maar dan is dat wel de vrijheid om onbeteugeld je driften uit te leven. Hoezeer in het christelijk geloof en niet alleen in dat geloof de remedie besloten ligt om de maatschappij en onze medemensen te doordringen van een ander idee over vrijheid, zal ik u de volgende keer uitleggen, zelf dan weer wijzer geworden door het prachtige laatste boek van Karen Armstrong dat gaat over compassie.

Met muziek van Grieg aan het begin (Holberg Suite) en Rachmaninoff aan het eind (einde 1e deel van zijn 2e pianoconcert). Verder hoorde u Tuileries van Mussorgsky en ‘Jesus, bleibet meine Freude’. Gelezen werd uit 2 petrus 2: 17 en 19. Het gebed kwam uit de bundel ‘Zeggen en zwijgen, oecumenisch gebedenboek voor alledag’ van Marcel Barnard e.a..

 

 


 

Terug naar overzicht…