Controle

Door Ds. Aart Mak

Een zo te horen en via de kranten te lezen voortreffelijk rapport van een regeringscommissie, de commissie Oosting, wordt dezelfde dag nog dat het verschijnt in de onderste la gelegd. Degenen die genoemd worden reageren haast laconiek dat zij, toen het allemaal gebeurde met de drugscrimineel, naar eer en geweten hebben gehandeld, of voor volk en vaderland, en dat het inmiddels allemaal anders en beter is geregeld zodat niemand zich zorgen hoeft te maken. De hoofdrolspeler zelf, de minister van toen, de minister van nu, de premier ze zullen allemaal vriendelijk lachend er desgevraagd op terugkomen maar er is volgens hen nu al geen vuiltje aan de lucht, behalve dus voor de Kamervoorzitter, mevrouw Van Miltenburg. Maar dan is alles weer onder controle. Toen niet, maar nu wel. Dat vinden de betrokkenen, allen leden overigens van dezelfde politieke partij. En waarschijnlijk zal de tweede Kamer dat na enig gesputter ook vinden. Als we maar weten waar het fout ging en als we maar zeker weten dat die fout niet meer gemaakt kan worden. Dat is zo langzamerhand de hoogste politieke wijsheid geworden: of je het wel of niet onder controle hebt.

Ik zeg dit, over die controle, omdat ik twee weken geleden op een dag van TEDx Amsterdam ademloos geluisterd hebt naar de psychiater Damiaan Denys. Hij is ook nog eens filosoof en een voortreffelijk entertainer. Deze uit Vlaanderen afkomstige psychiater is gespecialiseerd in angsten en daar kan hij zeer aanstekelijk over vertellen. Angst, zegt hij, is een enorme drijfveer. Angst is in zijn ogen de meest bepalende emotie van de mens. We doen meer dingen níét vanuit angst dan dat we dingen wél doen uit verlangen of plezier. We trouwen niet met onze geliefde, kopen dat appartement toch maar niet en besluiten de opleiding niet te volgen – en dat is allemaal uit angst. Want wat als de relatie mislukt of de hypotheek van het huis straks niet meer te betalen is? Angst is zo’n dominante, krachtige emotie, dat we er bang voor zijn. En dat is zonde, zegt Denys – als was hij een moderne Johannes de Doper. Ik citeer hem weer: ‘Dat je wegrent voor een tijger vind ik begrijpelijk, maar de angst om een relatie aan te gaan of een nieuwe baan te beginnen, is niet rationeel. Ik probeer mensen duidelijk te maken: kijk eens op een andere manier naar angst. Als je door je angst probeert heen te breken, word je vaak beloond. Omarm de angst!’

Toen Damiaan Denys rond de eeuwwisseling vanuit België naar Nederland verhuisde, trof hij een betrekkelijk ontspannen en vrij land aan. Hij zag overal water, in de vijvers, meren en rivieren, en nergens hekjes om het af te rasteren. Zo moest het zijn, vond hij. De mensen konden immers zwemmen, een enkele verdrinking hoorde bij het leven. Maar, zegt hij, sinds zijn aankomst heeft hij Nederland rap zien veranderen in een angstmaatschappij. Alles wordt bezien vanuit angst: de angst voor terrorisme, vandalisme, voor mobieltjes en drones, voor koolhydraten en suikers, voor vaccins tegen baarmoederhalskanker en CO2-opslag in de grond. De moderne mens is volgens hem angstig geworden.
En om die angst te dempen gaat hij de controle als hoogste ideaal koesteren. Gebeurt er ergens iets onverwachts, dan wordt er gezocht naar oorzaken, een schuldige aangewezen en worden er maatregelen genomen om iets vergelijkbaars te voorkomen. Controle! Als er iets gebeurt, is het eerste waar de Tweede Kamer over praat: hoe hadden we dit kunnen voorkomen? En de vraag is, zeg ik, wat voor een maatschappij en wat voor type mensen je dan overhoudt. Hoeveel vrijheid offeren we al inmiddels op uit angst voor terroristische aanslagen? Hoeveel geld gaat er niet rond in de medische zorg, puur uit angst voor ziekte en vroege dood?

En zo, door onze angst en alle maatregelen ter controle, doen we alsof de wereld vol gevaren zit. Dat zit ‘ie ook, maar daar kunnen mensen prima mee omgaan. ‘Vroeger,’ zegt Denys, ‘in de tijd dat we nog geen Buienradar hadden, wist je niet of het ging regenen, wat het geslacht was van je ongeboren kind en hoeveel kans je had op darmkanker. Je legde je er bij neer. Religie was hét beschermmiddel tegen van alles.’ Interessante opmerking, die laatste over religie. Geloof helpt om het leven te nemen zoals het is en ermee om te gaan. Gebrek aan geloof, zou je dan kunnen zeggen, maakt mensen tot voorzichtige, door angst geregeerde wezens, die proberen te voorkomen dat het leven hen voor verrassingen stelt. Het gecontroleerde bestaan, dat waar visionaire schrijvers Orwell en Huxley al lang geleden voor waarschuwden. Angst hoort bij het leven. Maar de mens is een wezen dat tot heel veel in staat is als hij de angst die kan verlammen onder ogen ziet en toch in beweging komt. Moed is overwonnen angst. En geloof is een van de mooiste manieren om de hoop het te laten winnen van de angst. Moet je eens horen wat mensen zeggen als ze echt contact maken met de vluchtelingen die hier aankomen. Wat een verrijking, wat een feest om wildvreemde anderen beter te leren kennen. We moeten aan mijnheer Oosting vragen of hij weer een rapport maakt, nu niet over waarom er van alles fout is gegaan, maar over wat er allemaal goed gaat, mensen gelukkig maakt en angsten overstijgt.

Terug naar overzicht…