Eiland

Door Ds. Aart Mak

Een jaar of wat geleden bezocht ik eens Gambia, een land aan de westkust van Afrika. Familie van mij woonde en werkte daar toen en had mij uitgenodigd. In de veertien dagen dat ik er was, heb ik toen ook James-eiland bezocht, een eiland in de brede monding van de rivier waar het land naar is genoemd. Naar dat eiland werden de inwoners van het kustgebied getransporteerd om daar als slaven verhandeld te worden en vervoerd naar andere continenten. Het verhaal van een van de slaven is beschreven door Alex Haley in zijn boek ‘Roots’. Zijn hoofdpersoon, Kuntah Kinte, een verre voorouder van de schrijver, werd ook in Gambia vervangen om via James-eiland terecht te komen in Noord-Amerika. In een kleine vier eeuwen tijd schijnen op die manier ongeveer 12 miljoen mensen gevangen genomen en tot slaaf gemaakt te zijn. Op het eiland hing nog die vreemde sfeer van leegte, houten palen, ijzeren ringen. Je kon er het vaste land nog goed zien. En er was de zee al, met haar verre horizon.

Eilanden zijn voor mensen die daar niet willen zijn een verschrikking. Voor mensen met macht zijn het paradijselijke oorden. Want op zo’n eiland heb je maar een paar soldaten nodig om de gevangenen te weerhouden te ontsnappen. En het komt helemaal goed uit als de zee rond het eiland zo gevaarlijk is dat ontsnappen haast onmogelijk is. Denk aan Duivelseiland voor de kust van Frans Guyana waar twee eeuwen lang tot levenslang veroordeelde misdadigers en politieke gevangenen door de Franse overheid werden opgesloten. De bekendste was Alfred Dreyfus en door zijn boek ‘Papillon’, dat gaat over zijn ontsnapping, werd ook Henri Charrière bekend. Maar u kunt ook denken aan Robbeneiland, gelegen voor de kust van Kaapstad in Zuid-Afrika. Eeuwenlang werd dat eiland als cachot voor misdadigers en bannelingen gebruikt door de Afrikaanse overheid. Een tijdlang was het een leprakolonie. In 1959 werd het de zwaarbewaakte gevangenis van het apartheidsregime. Zijn bekendste gevangene kennen we allemaal, Nelson Mandela. Het moet een foltering zijn om het vaste land waar je familie en je vrienden wonen, zo dichtbij te weten, terwijl het je onmogelijk wordt gemaakt om daar ooit van z’n leven te komen. Toen Napoleon in 1814 in ballingschap ging op het eiland Elba bleef hij daar een klein jaar, werd tot keizer van het eiland benoemd en mocht zelfs een leger hebben van 600 man. Hij reorganiseerde en verbeterde daar van alles – typisch Napoleon -, maar ontsnapte met hulp van vrienden om terug te keren naar Frankrijk en daar aan wat later de periode van Honderd Dagen werd genoemd, te beginnen. Toen hij definitief werd verslagen in de Slag bij Waterloo, werd Napoleon verbannen van het continent en vervoerd naar Sint Helena, een eiland in de uitgestrektheid van de Atlantische Oceaan. Op dat eiland heeft hij nog een kleine zes jaar in grote eenzaamheid doorgebracht voor hij in mei 1821 stierf.

Over eilanden gesproken. U kent ook het eiland Patmos? Het ligt in de Egeïsche Zee, niet zo ver van de Turkse kust vandaan. Velen zien het als een heilig eiland omdat de apostel Johannes daar aan het eind van de eerste eeuw van onze jaartelling zijn Openbaring zou hebben geschreven. Een grot wordt door de gidsen aangewezen als de plek waar deze discipel van Jezus zijn visioenen zou hebben gekregen. Ook deze Johannes was een balling en dus niet uit vrije wil bewoner van een eiland geworden. Het eiland dat nu bezaaid is met kloosters, uiteraard, is kaal en moet toen echt een van God en iedereen verlaten gevoel hebben gegeven. Wie het boek Openbaring leest, peilt iets van de angstdromen van de balling die vreest nooit meer terug te kunnen naar zijn familie en vrienden op het vasteland. In alle eenzaamheid moet Johannes gekweld zijn door vreselijke angstdromen. Hij was in staat ze op een of andere manier aan het perkament toe te vertrouwen. Hij zag de geschiedenis als een boekrol die gesloten was en maar door een figuur kon worden geopend. Het geheim van het leven en daarmee van alle mensen openbaarde zich aan hem, maar het was verschrikkelijk. Epidemieën, hongersnoden, oorlogen en natuurrampen golfden als paarden in galop over hem heen. En elke keer zag en hoorde hij mensen, gemarteld, verdreven, verbannen, geslachtofferd door diegenen die het beest volgden. En het beest was de grote slokop, de satan, de boze.

Ik zal u zeggen waarom ik dit u vanmorgen vertel. Want in de dagen dat ik feest vierde omdat ik trouwde, was er dat eiland in het nieuws. Lampedusa, in de Middellandse Zee, halverwege de kust van Tunesië en die van het Italiaanse Sicilië. Het eiland Malta ligt daar ook ergens in de buurt. En daar kapseisde dus een schip waar vijfhonderd migranten uit vooral Eritrea zaten opeengepakt. Het dodental staat nu op 274. De weinige bewoners van het eiland die het zagen gebeuren en al zo vaak eerder de Afrikanen in hun wrakkige bootjes hadden zien verdrinken of ternauwernood aan wal zien komen, konden er nu niet over uit. Het moet vreselijk geweest zijn. Maar, ondanks de beelden en verhalen, hebben de Europese landen besloten vast te houden aan het huidige asielbeleid. Spanje, Italië en Griekenland zijn verantwoordelijk en moeten maar zien waar en hoe ze die mensen die de overtocht wel halen, opvangen. Landen als Duitsland en Litouwen gaan voorop in het besluit om geen vluchtelingen op te nemen. Wat Europa wel doet, zijn extra patrouilles uitvoeren om scheepsrampen als deze bij Lampedusa te voorkomen. Los van allerlei politieke overwegingen, mag de vraag toch ook wel weer eens gesteld worden of dit handelen het daglicht kan verdragen. Dat de overheden van Eritrea en Somalië hun burgers laten barsten en hen geen enkele zorg of veiligheid bieden, is het allerergste. Maar als dan die mensen op drift raken en vaak ook nog prooi worden van mensenhandelaars, mag er toch wel iets meer gebeuren dan extra patrouilles? Is er dan geen besef meer van medemenselijkheid, christelijke naastenliefde? Er is veel om je tegenwoordig over te verbazen. Maar het zou toch wat zijn als het rijke Europa van tegenwoordig door de generaties na ons wordt veroordeeld om zijn hooghartige, haast autistische beslotenheid. We gedenken dit jaar wel de slavernij, maar de vluchtelingen van nu lijken in hun omstandigheden wel heel veel op de slaven van toen. Herhaalt de geschiedenis zich en zullen we een generatie of wat later pas zeggen dat dit niet kon en beneden elke menselijke waardigheid was? En hoe het toch kon dat een heel continent zich afsloot als een welvarend eiland met hoge hekken te midden van een zee van menselijke ellende…

Met muziek van Desplat en Lane/Vitarelli. Verder hoorde muziek van Zimmer en ‘Ach, blijf met uw genade ons nabij.’ Gelezen werd uit Openbaring 6: 10-11. Het gebed kwam uit de bundel ‘Zeggen en zwijgen, oecumenisch gebedenboek voor alledag’ van Marcel Barnard e.a.

Terug naar overzicht…