Democratie

Door Aart Mak

Het zijn vreemde en gevaarlijke tijden. Zelfs na drie weken is er nog geen matiging opgetreden in het beledigende en verongelijkte geschreeuw via de Twitter-account van de nieuwe Amerikaanse president. De correctie komt van buiten, van overigens niet door deze president gerespecteerde rechters, van door hem als mensen van het laagste allooi weggezette journalisten en van de vele tienduizenden die dagelijks protesteren en organisaties en fondsen oprichten om voorbereid te zijn, mocht deze man het in zijn hoofd krijgen om als een dictator de grondrechten van mensen aan de kant te schuiven. Want mensen die de waarheid minachten en er zonder enige gewetenswroeging op los liegen, zijn, zo wijst de geschiedenis uit, in aanleg dictators. Zij moeten heersen en de vraag is alleen wanneer zij dat gaan doen. En de spannende vraag is of de Amerikaanse democratie sterk genoeg is om deze man op een moment dat eraan zit te komen, een werkelijk halt toe te roepen en of hij dat ook aanvaardt of dat hij een staatsgreep zal plegen. Dat de man een klassieke narcist is, was al heel lang duidelijk. Dat type mensen laat zich nooit tot de orde roepen, omdat zij nu eenmaal in hun eigen universum leven. Maar minstens even erg zijn de adviseurs om hem heen,  mensen als Conway, Flynn en Steve Bannon. De laatste is nog het beste te typeren als iemand die ervanuit gaat dat een oorlog voeren de beste manier is om de in zijn ogen verziekte maatschappij te genezen. Deze man, voorman van de Alt-Right-beweging en meest prominente Trump-fluisteraar, is een stokebrand van het meest troebele soort en iemand die ervan uitgaat dat blanken superieure mensen zijn. In Europa weten we waar dat toe leidt.

De spanning en zelfs benauwdheid over wat daar gebeurt, wordt, over Europa gesproken, voorlopig niet verminderd door wat op dit continent gaande is. De autocratische leiders zijn al opgestaan in Hongarije, Polen en verder weg Turkije. In Roemenië probeerde de regering het minder nauw te nemen met de corruptie in dat land, hetgeen niet anders kan betekenen dat de regering zelf corrupt is. In Frankrijk en Nederland staan de populisten te trappelen om de grootste partij te worden en daarmee de macht te grijpen. Groot-Brittannië draagt al de gevolgen van de populistische machtsgreep om uit Europa te stappen, zij het dat die Engelsen dit lot dan weer dragen alsof het zo moet zijn. De schuldenberg van Griekenland is alleen maar hoger geworden en naar mijn idee is dat een gevolg van het niet verhoorde gebed van vele deskundige en gewone mensen om de schuldenlast lichter te maken. Er is ook in Europa iets gaande waarvan je aanvoelt dat er iets gaat veranderen, hopelijk niet iets ernstigs, hopelijk niet een uiteenspatten van samenlevingen, hopelijk niet een volkswoede die zich richt tegen mensen uit het Midden-Oosten. En dan is er natuurlijk die voortdurende jihadistische terreurdreiging. Elke aanslag nu in een Europees land kan de gematigd denkende mensen veranderen in mensen die roepen om harde maatregelen. Het is eerlijk gezegd griezelig en ik ben het eens met diegenen die zeggen dat deze tijd steeds sterker doet denken aan de jaren dertig van de vorige eeuw.

Ik besef het, het is een hele litanie. En als u afstemt op de Binnenkamer bij Bloemendaal hoopt u misschien iets anders te horen dan het Buitenhof bij de publieke omroep. Dat laatste is een prachtig programma op de late zondagmorgen waarin het altijd over politiek gaat. Maar buitenhof en binnenkamer, buiten en binnen, ze hangen wel altijd samen. Voor wie niet te snel wil meejuichen of meehuilen met de agitators van deze tijd, is het goed de binnenkamer op te zoeken, de deur achter je te sluiten en je opnieuw te verdiepen in de mens die je bent en de bronnen waaruit je leeft. Maar ook dat gaat niet zonder buiten. Ik zie het als een pendelbeweging, een terugreis naar binnen die weer gevolgd wordt door een heenreis naar buiten, zoals Dorothee Sölle ooit eens zo mooi beschreef in één van haar boeken. Wanneer weet je of de tijd daar is dat je tevoorschijn moet komen, protest moet aantekenen of in verzet komen? Dat weet je als je altijd al in gesprek was met degene die je God noemt. Maar ook als je blijft lezen in die oude verhalen. En dan kan het zomaar opvallen dat vrede en veiligheid nooit vanzelfsprekend zijn. Dat vreemdelingen, ondanks herhaaldelijke aansporingen van de profeten, niet welkom zijn. Dat niet een, niet twee maar vele koningen in het Eerste Testament, tot en met Herodes en Nero in het Tweede Testament niet deugden, zichzelf zochten en leefden ten koste van hun onderdanen. Inmiddels hebben we democratische rechtsstaten en zijn we ooit zo helder van geest geweest om de drie machten niet met elkaar te verweven. Macht en tegenmacht. En leiders die door hun volk weggestemd kunnen worden. Om de Amerikaanse theoloog Reinhold Niebuhr te citeren: ons gevoel voor recht maakt de democratie mogelijk, maar onze neiging tot onrecht maakt de democratie noodzakelijk. Wie weet worden we met elkaar alerter en wijzer door wat nu gaande is. Ik mag het hopen en bidden…

Terug naar overzicht…