Machiavelli

Door Ds. Aart Mak

Anderhalve week geleden heb ik de film Lincoln gezien. Abraham Lincoln was een grootheid in de Amerikaanse geschiedenis. In 1861 werd hij president. Het land was intens verdeeld over het vraagstuk van de slavernij. Zuidelijke staten scheiden zich af. Het was het begin van de Amerikaanse Burgeroorlog die honderdduizenden slachtoffers eiste. Lincoln deed wat hij kon om te verzoenen, maar hield voet bij stuk als het ging om de slavernij. Door zijn manier van doen en denken, zijn humor en zijn wijsheid was hij immens populair. Hij werd opnieuw gekozen voor een tweede termijn. En toen werd hij vermoord, in het Ford theater, door een fanatieke aanhanger van de Confederatie die zich inmiddels had overgegeven. Intussen had Lincoln er wel voor gezorgd dat het Huis van Afgevaardigden het zogenaamde 13e amendement voor de afschaffing van de slavernij had aangenomen. En daarover gaat de film. Ik had gelezen dat de regisseur, Spielberg, al jaren bezig was met de voorbereidingen en aangezien ik wat heb met mensen die op beslissende momenten in de geschiedenis hun principes niet verkwanselen en uiterst volhardend en geduldig zijn in het hanteren van de talloze praktische problemen, moest en zou ik die film zien.

Wat blijkt nu? De grondwetswijziging van 1865, een mijlpaal in de geschiedenis van de mensheid – volgens de wet mocht geen zwarte nog ooit slaaf zijn -, blijkt met veel manipulatie, omkoping en gemarchandeer tot stand te zijn gekomen. De film is prachtig, dankzij ook het overtuigende spel van Daniel Day Lewis, de man die Lincoln speelt en daarvoor onlangs een Oscar won. Maar het is onthutsend te zien hoe het toeging in dat democratisch gekozen parlement. Er was veel tegenstand. Begrijpelijk, de hele economie van de zuidelijke staten draaide om het gebruik van slaven. Men veronderstelde dat iedereen aan de bedelstaf zou raken als de slaven werden vrijgelaten. Velen waren ervan overtuigd dat de verschillen in ras door God zo bedoeld waren. De redenering van toen en alle eeuwen daarvoor was vergelijkbaar met die beroemde uitspraak van George Orwell, de man die in de vorige eeuw Animal Farm schreef. Daarin wordt gezegd: All animals are equal, but some animals are more equal than others (vertaling). Wat er in de film gebeurt en wat ook historisch is, is dat parlementsleden van de partij die tegen vrijheid voor slaven is, worden bewerkt. Met beloften, met geld, met mooie baantjes. Er wordt flink druk uitgeoefend, er wordt zelfs gedreigd. Principes blijken dus te koop. Voor sommige leden van het parlement is het hemd nader dan de rok. Het hoefden er maar 22 te zijn. Dan volgt de stemming. Sommigen zijn dapper en overwinnen hun angst uitgespuugd te worden door hun partijgenoten. Anderen bezwijken onder de druk om een historisch moment te blokkeren. Het wordt uiteindelijk een nipte overwinning. En Lincoln is degene die de menselijke ziel kent, met vuur speelt en uiteindelijk krijgt wat hij van het begin af aan heeft gewild: gelijkheid en vrijheid voor iedereen.

Wat mij bezig hield, was dat menselijke moeras waaruit dan toch een prachtige bloem tevoorschijn kwam. Ordinaire scheldpartijen, angstige mensen, partijbelangen, eigenbelang, het hoorde in het Amerikaanse Huis van Afgevaardigden blijkbaar allemaal bij wat we toen al en nog steeds een democratie noemen. Maar de slechtste democratie is altijd nog beter dan de beste dictatuur, zei iemand al eens. Vrijheid en gelijkheid kunnen, zoals ieder weet, op gespannen voet met elkaar staan. En er bestaat ook zoiets als de tirannie van de meerderheid. Maar iemand als Churchill, ook zo’n eenzaam en bijzonder mens als Lincoln, zei al: democratie is wel de noodzaak om af en toe te buigen voor de mening van anderen. En dat is lastig. In een democratie heb je rekening te houden met minderheden, afwijkende meningen, standpunten en levensstijlen die je niet zinnen. In een democratie gaat het om de wil van het volk. En dat gaat inderdaad zoals Wim Kan ooit opmerkte, als volgt: elke morgen lees ik weer verbaasd in de krant wat ik nu weer wil. In het huidige Nederlandse parlement zijn er mensen en meningen waar anderen van gruwen. Er worden ook hier achter de schermen bondjes gesloten, mensen  onder druk gezet, gescholden op elkaar en het meest favoriete spelletje in het Nederlandse parlement lijkt het telkens herhaalde debat over de vraag wie de schuld heeft van iets dat weer eens fout ging. En daar zullen we het mee moeten doen. Een dictator die alles naar zijn hand zet en iedereen een rad voor ogen draait zoals de overleden Chavez, is nog erger.

Maar als iedereen nu eens gelovig wordt en luistert naar wat God hem of haar te zeggen heeft? Zou de mensheid daar niet van opknappen? Als mensen nu eens leren om nederig te zijn, elkaar vergeving te schenken en niet het materiele maar het geestelijke na te jagen? De christelijke moraal is wel duidelijk, toch? Het antwoord is op zulke vrome vragen is niet moeilijk. Juist gelovige mensen hebben, met hun heilige boek in de hand, vaak niet gezien wat nodig was en wat de nieuwe tijden vroegen. En, een beter antwoord nog, mensen, ook gelovigen, zijn niet zomaar in staat elkaar te vergeven, de ander hoog te achten en zichzelf weg te cijferen. Bovendien is het de vraag – en dan denk ik weer aan iemand als Lincoln, of je echte grote veranderingen tot stand kunt brengen zonder enige mate van machtsvertoon en sluwheid. Hooggestemde idealen hebben mensen nodig die de taal en de gewoonten van de straat kennen. Het is de noodzakelijke macht waar iemand als Machiavelli op gewezen heeft. Het leven is een vreemde reis en ons hart een donker ding. Soms moet iemand zeggen hoe het moet. En dan gaan we er later weer een keer over discussiëren. Anders blijven we in kleinzielige kringetjes ronddraaien.

Als zelfs moeder Theresa niet vrij lijkt te zijn geweest van de drang goed voor zichzelf te zorgen, dan geeft dat te denken. Mensen zijn vaak wel idealistisch maar zelf niet zo ideaal als we zouden willen. Wij willen wel dat anderen veranderen, maar vergeten vaak te beginnen bij onszelf. We kunnen mopperen over mensen die zichzelf verrijken, maar we vergeten dat de rijkdom van Nederland gebouwd is op ons koloniale verleden en meedoen aan de slavernij en sinds een halve eeuw die gasbel onder  Groningen. Denk daarom eens na over deze Tuimeltekst: als het leven oneerlijk is, wie speelt er dan vals? (@tuimeltekst)

Met muziek van Desplat en Lane/Vitarelli. Verder hoorde u Rachmaninov en ‘Zie deze aarde’ (psalm 10) van Oosterhuis / Oomen. Gelezen werd uit Lukas 16: 8-9. Het gebed kwam min of meer  uit de ‘150 psalmen vrij’ van Oosterhuis.

 

 

Terug naar overzicht…