Macht

Door Ds. Aart Mak

In het bijna voorbije jaar hebben de woorden macht en machtsmisbruik nogal eens door mij heen gespeeld. Er gebeurde iets waar ik bij was of waar ik van hoorde en weer moest ik de conclusie trekken: hier zijn mensen niet bezig met elkaar maar met zichzelf en de vraag hoe zichzelf te handhaven. Macht is een gevaarlijk goedje maar we kunnen niet zonder. Zelfs in een zorgcentrum voor ouderen, allemaal verstandige en hier en daar zelfs wijze mensen natuurlijk, moet er iemand zijn die namens alle bewoners de zaken regelt en daar heeft hij of zij macht voor nodig. Idealiter is macht een bevoegdheid die aan iemand wordt verleend door anderen. Zo hoort het in elk geval in een democratische omgeving te werken. Iemand met macht dient zich te verantwoorden en dan kan een gemeenteraad of parlement met deze machthebber verder gaan of kiezen om hem of haar af te zetten. De mislukte klimaatconferentie van Kopenhagen was fascinerend om te volgen. Alleen al hoe de regeringsleiders van het westen vermoeid bij elkaar zaten op twee IKEA banken, was een lust voor het oog. De leiders van de opkomende landen, China, India, Brazilië en Zuid-Afrika waren op die foto onzichtbaar maar dat is juist het geheimzinnige van macht. Onzichtbaar zijn geeft juist een indruk van grote macht. Welke onzichtbare regisseur trekt er aan de touwtjes? En dan de notoir dwarsliggende landen Cuba, Bolivia, Venezuela en Sudan. Ze hebben hun kans afgewacht om een grote spaak in het haast al niet meer draaiende wiel te steken. Dat is allemaal spelen met macht, omwille van het eigen belang en meestal ook uit boosheid over de macht van anderen. Op die wijze komen heel wat internationale bijeenkomsten zo vast te zitten als een strandkarretje in het rulle zand.

Maar macht is vooral nog veel dichter bij huis. De journalist die schrijft in een landelijke of plaatselijke krant, heeft macht. Hij kan door bewust of onopzettelijk zijn werk niet goed te doen, mensen maken of breken. Gekletst wordt er altijd wel maar als daar ook nog eens een krant aan meedoet. De macht van het geschreven of gesproken woord is immens. Mensen kunnen en willen niet elke minuut wantrouwig zijn. Zij gaan dus voor hun informatie af op iemand die vroeger betrouwbaar was en verwachten die betrouwbaarheid opnieuw. Ook dominees zoals ik moeten hierin allemaal op hun tellen letten. Bij hen luistert wat zij zeggen evengoed nauw, elke keer opnieuw. Juist in geloofszaken, vaak oncontroleerbaar, kunnen slecht of slordig met mensen omgaande voorgangers en kerkbestuurders veel schade aanrichten. We hebben namelijk ook nog eens met elkaar afgesproken dat we juist in het geloof en dus in de kerk, elkaar mogen aanspreken op ons gedrag. Er is ook altijd veel meer aan de hand. Machtsmisbruik roept zijn spiegelbeeld ook gelijk op. Door gekwetstheid, boosheid of een alsnog compenseren van een tekort aan macht. Er worden, net als in de politiek, ook achter de schermen heel wat gesprekken gevoerd en bondgenootschappen gesmeed. Veel mensen die dat allemaal niet willen en kunnen volgen, mengen zich dan te laat in het uit de hand gelopen conflict of vissen, als het om macht en dus om invloed gaat, achter het net.
Bedroevend ja, beschadigend ook, niet onherstelbaar maar het herstel duurt net zo lang als mensen nog denken hun gelijk te moeten halen. Dat laatste is m.i. de wortel van dit kwaad. De gedachte dat jij gelijk hebt gaat namelijk gemakkelijk over in gedrag dat wil bewerkstelligen dat dit gelijk ook gehaald wordt. In andere verbanden liep ik daar dit jaar ook tegenaan. Dat mensen soms drammen, is vergeeflijk. We hebben allemaal onze stokpaardjes. Goede vrienden houden je dan weer eens de spiegel voor, dan is het over en bovendien vaak reden tot lachen. Maar bij de macht van de een hoort ook de machteloosheid van de ander. Lang niet iedereen kan wat terugzeggen als jij met een machtswoord tevoorschijn komt. Rechters weten dat en daarom zijn hun oordelen evenwichtig en rekening houdend met de gevolgen voor iedereen. Maar soms zitten de verkeerde mensen op de belangrijke stoelen. Ze zijn misschien wel kundig in hun vakgebied maar ze kunnen ten diepste niet omgaan met de macht die hun verleend werd. Ze oordelen zonder barmhartigheid, ze schrijven en spreken zonder zichzelf te verplaatsen in de situatie over of tegen wie ze schrijven of spreken. Het zijn sterke schouders die de weelde van de macht kunnen dragen. Veel mensen hebben te weinig zelfkennis of kritische vrienden om in te zien wat er met hun innerlijke huishouding gebeurt als ze over het lot van anderen moeten beslissen.
Iedereen die gewerkt heeft voor een baas, weet intuïtief wanneer een baas goed is en wanneer slecht. Macht bestaat maar het gaat erom hoe iemand ermee omgaat. Ik vind het altijd nog een van de sterkste agendapunten die het christendom in de persoon van Jezus aan de vergadering van de mensheid heeft voorgelegd. Dat is: macht en hoe daarmee om te gaan. Als een die heerst of als een die dient? Ook mensen die dit geloof niet of niet meer aanhangen, weten zonder dat bewust te zijn dat hiermee zelfs alle godsdienst en geloof staat of valt. Want macht heeft veel te maken met rechtvaardigheid. En daar hoort voor wie de mens en zijn zwakte kent, altijd barmhartigheid bij. Daarom had Jezus zo'n oog voor mensen aan de kant van de weg. Daarom vertelde Jezus zijn gelijkenissen. Wie macht wil uitoefenen zonder enig besef van de kracht en rijkdom van genade, is bij voorbaat niet geschikt, naar de maatstaven van het Koninkrijk waar Jezus het voortdurend over had. Voor mij hoeft christelijke politiek niet direct via een eigen partijvorming uitgeoefend te worden. Ik hoop altijd op meer christelijkheid in de politiek. Maar evengoed in het bedrijfsleven, in de kerk en overal waar mensen samen zijn. Je kunt en moet elkaar soms de waarheid zeggen. Maar evengoed het besef bewaren dat wij bij God allemaal tekort schieten. En waarom zou je weigeren om Diens barmhartigheid en vergevingsgezindheid zelf ook uit te delen? Juist ja, dat weiger je als je zelf verstrikt zit in een of andere vorm van machtsdenken.

Met muziek van Grieg en Rachmaninoff. Verder hoorde u 'A letter to Harriët' van de componist Joseph Vitarelli. Dirk Out in de Martinikerk in Bolsward improviseerde daarna op de melodie van gezang 328 (Here Jezus, om uw woord, zijn wij hier bijeengekomen). Gelezen werd uit Matteüs 20:25-27.

Terug naar overzicht…