Plein

Door Ds. Aart Mak

De beelden van de laatste dagen maken allerlei gedachten wakker. De wereld kijkt met ingehouden adem naar mensen die roepen, stenen gooien, rennen, zich beschermen met schilden, tanks die nog niet in beweging komen en soldaten die zo nu en dan in de lucht schieten. Ik luister vooral, via de radio in de auto en hoor hoe journalisten uit dit deel van de wereld angstig wegrennen en uithijgend hun verhaal doen. Weer bekruipt mij het vreemde gevoel getuige te zijn van een grote verandering, net als toen, 22 jaar geleden, in 1989, in de landen van Oost-Europa.

Maar je kunt je vergissen. De man die in zijn eentje een rijdende tank trotseerde, staat op ons aller netvlies gebrand. Er is nog wel eens navraag naar hem gedaan en toen bleek dat het regiem zich buiten het bereik van camera’s en microfoons op hem had gewroken. Dat was ook in 1989, op het Tiananmen Plein in Beijing. En die opstand van met name de jongeren onder de bevolking van de Chinese hoofdstad lukte toen niet. Het protest van een miljoen studenten en burgers werd toen bloedig neergeslagen. Honderden mensen kwamen om het leven. Nu ik de beelden zie en de geluiden hoor van het Tahrir-plein (zie foto boven) in Cairo, moet ik ook aan dat Plein van de Hemelse Vrede denken.

En ineens besefte ik dat het opnieuw en bij nader inzien logischerwijs weer een plein moet zijn waar mensen geschiedenis maken. Pleinen, die open plekken tussen stedelijke bouwwerken, zijn typerend voor echte steden. In Europa ontstonden vroeger de pleinen als de plaatsen waar de markt was, denk aan de Grote Markt in Haarlem en de Vismarkt in Groningen. In latere eeuwen werden pleinen bewust ontworpen als contrast met aangrenzende, enorme gebouwen. Deze pleinen waren dan bedoeld om de grootsheid van de machthebber te laten zien en werden en worden vaak gebruikt voor militaire parades. Denk aan het Rode Plein in Moskou en de Place de la Concorde in Parijs, de laatste natuurlijk met de daar beginnende Champs-Élysées. Ik weet nog dat ik voor het eerst het Sint-Pietersplein in Rome betrad. Dit plein, met de fameuze zuilenrij, ook wel de moederlijke armen der kerk genoemd, werd ontworpen door Bernini. Dit plein dat regelmatig duizenden pelgrims bevat, is misschien wel het beroemdste plein ter wereld. Daarbij vergeleken is het Amsterdamse Museumplein een kleintje, zoals alles in dit kleine land kleiner is dan de rest van de wereld. Maar ook hier herinner ik me de momenten dat je met tienduizenden of zelfs honderdduizenden anderen bijeen was.

Een plein is de plaats waar mensen met hun teleurstellingen en verwachtingen zich verzamelen. Een dictator probeert de ziel van zijn volk te knevelen en wat doet hij? Grote bijeenkomsten op een plein houden, parades afnemen, mensen voorbij laten marcheren. Dat moet op een plein. Adolf Hitler dacht zo megalomaan dat hij het grote plein in Neurenberg te klein vond en buiten deze stad een gigantisch complex met Reichsparteitagsgelände liet bouwen van al met al elf vierkante kilometer. Maar pleinen blijken, zoals nu ook weer in Egypte, ook juist de verzamelplaatsen van mensen die de handen ineen slaan. Hoeveel revoluties zijn niet uitgebroken juist op pleinen? Het Tahrirplein in Cairo staat met zijn naam en wat er nu gebeurt symbool voor zoveel eerdere opstanden en revoluties. Voor wie het niet weet: de naam betekent bevrijdingsplein.

Zou het goed komen daar in dat land dat zo vaak in de Bijbel wordt genoemd? Egypte was ooit het land van godenzonen met ijzeren vuisten, het land waar menselijkheid ten dode was opgeschreven en waar dus, wilde je leven, je hals over kop, in die ene nacht waarin je bloed op de deurpost smeerde en haastig het ongezuurde brood at, moest maken dat je weg kwam. Dat is het beroemde verhaal van de bevrijding dat elke joodse gelovige meekrijgt in z’n genen. Tegelijk was Egypte in vroegere tijden ook het land waarheen je kon vluchten in tijden van hongersnood, zoals de familie van aartsvader Jacob en in tijden van gevaar, zoals het gezin waar Jezus toe behoorde. Daarmee is niets gezegd over het huidige Egypte zo min als je met de bijbel in de hand iets zinnigs kunt zeggen over het huidige Israël. Er bestaat geen speciale heilige grond, zo min als er plaatsen aan te wijzen zijn die voor eeuwig verdoemd zijn. Dat geldt ook voor mensen. Als ik de stenen gooiende mensen op dat Tahrirplein zie, probeer ik hun machteloosheid en woede te begrijpen. Maar ik zie ook hun neiging tot kapot maken, hun drift die leidt tot het in elkaar rossen van medemensen. Ik moet denken aan de schoolpleinen van vroeger en de tijd die ik daar doorbracht. Jonge mensen die aan elkaar snuffelden, elkaar uitdaagden, vriendschappen sloten en vijanden maakten. Die pleinen met hun patrouillerende meesters en juffen waren achteraf gezien de plekken waar ik leerde hoe het tussen mensen werkt. Dat leerde ik overigens ook aan de eettafel van het grote gezin waarin ik opgroeide. Maar op de schoolpleinen probeerde je veel uit, vriendschap en vijandigheid, bekvechten en echt knokken, elkaar uitdagen, je alleen voelen en horen bij een groep, het hele sociale leven leerde ik, besef ik nu, op een pleintje van niks. Misschien dat ik daarom, net als zoveel anderen, gefascineerd kijk en luister naar wat er gebeurt op dat plein in Egypte. En zit te hopen en bidden dat dit een stap vooruit wordt naar meer vrijheid en gelijkheid in de wereld en niet een terugval in de tijd. Op ongeveer elk plein in deze wereld heeft bloed gestroomd en hebben vlaggen gewapperd. Laat dit plein gauw een plein van aardse vrede mogen zijn, met cabaret, kunstenaars, ouderen, kinderen en vooral heel veel kleurige ballonnen en mooie muziek.

Met muziek van Grieg aan het begin (Holberg Suite) en Rachmaninoff aan het eind (einde 1e deel van zijn 2e pianoconcert). Verder hoorde u een fragment van de door Yann Tiersen geschreven filmmuziek van ‘Amélie’ en gezang 28 uit het Liedboek van de Kerken. Gelezen werd uit Zacharia 8: 4-5. Het gebed kwam uit de bundel ‘Zeggen en zwijgen, oecumenisch gebedenboek voor alledag’ van Marcel Barnard e.a..

 


 

Terug naar overzicht…