Excuses

Door Ds. Aart Mak

Hoe moeilijk is het om excuses te maken? Ooit, lang geleden, kende ik iemand voor wie dat totaal geen probleem was. Kwam er iemand te laat op een vergadering, dan excuseerde zij zich omdat zij als secretaresse de aanvangstijd ongetwijfeld niet goed had doorgegeven. Morste iemand op de gang van het kantoor koffie, dan snelde zij uit haar kamer tevoorschijn, excuses mompelend dat het plastic koffiebekertje ook wel te heet was om vast te houden. Er bestaan ook moeders van kinderen die voortdurend alle schuld op zich nemen. Doet hun kind iets dat anderen irriteert, dan ligt dat niet aan die knorrige volwassene, ook niet aan hun eigen kind, maar altijd aan haar zelf. Zij is immers de verantwoordelijke moeder, dus mompelt zij excuses. En er zijn ook mensen die bij zich bij voorbaat al verontschuldigen. Er is nog niets gebeurd, maar voor het geval er iets gebeurt waar de ander zijn wenkbrauwen bij omhoog zou halen, worden er woorden van excuus gemompeld. En dan zijn er ook nog mensen die het enkele feit dat ze bestaan al voldoende reden vinden om zich te verontschuldigen. Neem me niet kwalijk dat ik er ben, adem haal en deel neem aan het leven. Hierachter gaat vaak een groot minderwaardigheidscomplex schuil en ik zou het zeker die laatste categorie mensen gunnen dat ze juichend van levenslust en trots over de Grote Markt rennen en dat het talrijke op de terrassen aanwezige publiek zou gaan staan en applaudisseren. 

Maar het aantal mensen dat gemakkelijk excuses maakt is niet zo groot. Zo lijkt het althans in de huidige tijd. In de Tweede Kamer wordt de publieke verontschuldiging zelden gemaakt en zo het wel gebeurt, is dat haast altijd weer onderdeel van politieke berekening. Wat kost mij de knieval? Wat gebeurt er met mijn imago? En zo worden er eindeloze hoeveelheden woorden gewijd aan iets wat zo eenvoudig kan zijn; zeggen: ‘jongens, ik heb dat verkeerd gezien of ik heb ondoordacht gehandeld, neem me niet kwalijk, ik zal doen wat ik kan om het recht te trekken of goed te maken.’ Wat ook maar. Een deemoedige buiging siert de mens. Maar het is een oude en ook bijbelse wijsheid die in veel kramen niet meer past.

Ik las de afgelopen week dat Viktor Janoekovitsj, de verdreven Oekraïense president, spijt heeft van zijn beslissing om Rusland te vragen om militaire assistentie. Hij had zelfs een brief geschreven met daarin de vraag de Krim binnen te vallen. Nu dat gebeurd is en de wereld gespannen toekijkt wat er gaat gebeuren in het land waar deze meneer zo despotisch heeft huisgehouden, betreurt hij dat. Maar een welgemeend excuus komt niet over zijn lippen. Niet hij is verantwoordelijk voor het verlies van het schiereiland, maar de rechts-extremistische groeperingen die hem verjaagd hebben. Vreemde man, die Janoekovitsj, en tegelijk is hij kenmerkend voor wat je vaak en veel hoort: mensen die verantwoordelijkheid dragen en als het verkeerd gaat, altijd zeggen dat het niet aan hen heeft gelegen. Daarom was wat de Franse president François Hollande de afgelopen week deed en zei, zo opvallend. Hij en zijn partij hadden op de laatste zondag van maart ongenadig van de kiezers op hun falie gekregen. En hij was al zo impopulair. Daarom richtte hij zich de dag erna tot het volk en sprak enkel schuldbewuste woorden. ‘Ik heb uw boodschap gehoord, die is duidelijk. Niet genoeg veranderingen en dus teveel traagheid. Niet genoeg banen en dus teveel werkloosheid. Ik weet dat er veel Fransen zijn die moeite hebben de eindjes aan elkaar te knopen.’ Dat soort woorden. Maar – en nu komt het – het publiek      vond het volgens een snelle opiniepeiling zwak en niet overtuigend. 

Excuses maken is niet zomaar wat zeggen, hoe schuldbewust ook. En dan gebeurt het dat er veel mensen zijn die niet kunnen geloven dat een zondaar – ook iemand die zijn zonde publiekelijk belijdt – nog kan veranderen. In een aangrijpend verhaal in Trouw las ik over een slachtoffer van seksueel misbruik door een pater van een klooster. De inmiddels 62-jarige vrouw kan eindeloos vertellen over al die jaren dat ze met haar klacht op onbegrip of dovemansoren stuitte. Nu eindelijk wordt haar recht gedaan, niet door degene die het allemaal heeft gedaan – hij is al overleden -, maar wel door vertegenwoordigers van het instituut die haar serieus nemen en begrijpen dat alles gezegd en benoemd moet worden, wil er sprake zijn van heling en herstel. Excuses maken is dus niet alleen een kwestie van woorden, maar vooral ook altijd het slachtoffer van jouw miskleun of overtreding laten weten dat je wilt begrijpen wat hem of haar is gebeurd. Luisteren, ernstig nemen, die ander nu wel laten merken dat je hem of haar ziet staan, in alle menselijke waardigheid. 

Maar er is wel iets aan de hand tegenwoordig. Er zitten teveel mensen opgesloten in de ijzeren cirkel van het eigen ik. Er is geen andere wereld dan de wereld zoals zij die zien. Het autisme is een ziekte, maar soms lijkt het erop dat allerlei mensen licht autistische trekjes hebben. Omdat ze totaal geen interesse hebben in de effecten van hun woorden of daden op anderen en geen minuut tijd willen nemen om te weten wat er in een medemens nu echt leeft aan gedachten en gevoelens. En zo ontstaat al gauw een zwart toekomstbeeld van een maatschappij als een optelsom van onverschillige individuen en een overheid die zich meer en meer terugtrekt. Zo erg is het echter niet en zo erg zal het ook niet worden. Maar ik denk nogal eens dat deze samenleving ook hierin de prijs betaalt voor het bijna afgedankte christendom als bron van waarden en omgangsvormen. 

Ooit verkondigden de christelijke monniken in deze lage landen het evangelie van de sterke held. Zij noemden Jezus de Heliand en ze spraken over hem als een adellijke heer die met zijn vazallen van burcht naar burcht trok. Ze verkondigden dat hij de verlosser der mensheid werd omdat hij zijn kracht niet aanwendde om zijn vijanden te verslaan maar om mensen te redden van allerlei ellende zoals ziekte en schuld, dood en verderf. Het is die grotendeels uit Ierland afkomstige mannen gelukt niet alleen de naam van God maar ook besef van recht en naastenliefde, beschaving kortom, bij te brengen. Ziekten waren geen lot of straf van de goden, maar een gevolg van de zonde en daarom liet God ook gewassen  groeien om als medicijn te gebruiken. Land kon bewerkt worden en beschermd tegen het zoute zeewater door dijken aan te leggen. Zwakke mensen moesten niet als prooi voor de roofdieren achter gelaten worden terwijl de karavaan verder trok, maar dienden gevoed en verzorgd te worden. Ziekenhuizen en verpleeginrichtingen ontstonden. De vader in de hemel had immers zijn zoon gestuurd omdat hij deze wereld en dus al zijn schepselen lief had. Zo’n evangelie waarin het gaat over iemand die sterk is en juist zich bekommert om de zwakken, over een God die groot is door klein te willen zijn, missen we nu, zo’n 14 eeuwen later nog wel eens in het publieke domein. En al die mensen van tegenwoordig zich maar in bochten wringen om maar geen excuses te hoeven maken omdat ze bang zijn dat dat als een teken van zwakte wordt gezien. Ach ja…

Met muziek van Desplat en Lane/Vitarelli. Verder hoorde u muziek van Michael Nyman en het lied ‘Jezus, om uw lijden groot’. Gelezen werd uit 1 Korinte 1: 23-25. Het gebed kwam uit de bundel ‘Zeggen en zwijgen, oecumenisch gebedenboek voor alledag’ van Marcel Barnard e.a.

Terug naar overzicht…