Eenzaamheid

Door Aart Mak

Las ik ergens dat eenzaamheid ook heel ongezond kan zijn. Het was een alweer half jaar oud bericht, maar ik verbaasde mij als was het kakelvers. Iemand beweerde dat eenzaamheid voor het lichaam te vergelijken is met het roken van 15 sigaretten per dag. Ja, dacht ik, maar met roken kun je stoppen. Maar met eenzaamheid? Nou weet ik overigens nooit zo zeker in de huidige maatschappij of mensen het over hetzelfde hebben als ik. Want wat anderen ongezonde eenzaamheid noemen, noem ik de eenzaamheid van de ziel met God. Dat heb ik bij de kerkvader Augustinus vandaan. Oude kennis, oude wijsheid. Een mens moet in de diepte van zijn hart durven afdalen, als een speleoloog met touwen en sterke lampen gewapend. Je kunt het ook vergelijken met iemand die rouwt. Rouwen is ook een zich onvermijdelijk opdringende uitnodiging je ziel de innerlijke reis te laten bepalen, langs alle grootse en pijnlijke momenten die je samen met degene die je nu mist hebt beleefd, maar ook je eigen kindertijd, diep maar stevig opgeslagen in je geheugen en alle keren dat je als kind alleen werd gelaten, tegen je zin afscheid moest nemen. Ook daarover zeggen veel mensen tegenwoordig dat je maar eens met een psycholoog moet praten. Alsof het een ziekte is, in de rouw zijn. Terwijl je alleen maar god weet hoe lang het zonlicht niet kunt verdragen en je in het donker van je innerlijk op de tast de brokstukken van je leven aan het oprapen en opnieuw aan het samenvoegen bent. Dat heeft tijd nodig en daar is niets ziekelijks aan. 

De vraag is dus of eenzaamheid een ziekte is waarvoor je gewaarschuwd moet worden omdat je er hoge bloeddruk van kunt krijgen en het slecht zou zijn voor hart- en bloedvaten. Als dat alles is, zijn we dus echt van god los en alles aan het medicaliseren. In de illusie van de maakbaarheid van het leven denken we dat overal een behandeling of een pilletje voor moet zijn. Een mens hoort niet eenzaam te zijn, dus worden er allerlei onderzoekers op losgelaten die het verschijnsel eenzaamheid tot in detail beschrijven en bijvoorbeeld, ik noem maar wat, onderscheiden tussen sociale eenzaamheid en emotionele eenzaamheid. Het zal ongetwijfeld waar zijn dat sociale eenzaamheid de bloeddruk en de weerstand negatief beïnvloedt. Maar ik maak mij sterk dat zoiets ook geldt voor iemand die meereist naar een uitwedstrijd van zijn favoriete voetbalclub of voor een leraar die elke dag tientallen weerspannige jongeren iets bij moet zien te brengen.  

Daarmee wil ik het probleem dat eenzaamheid ook is, niet bagatelliseren. Het kind dat op het schoolplein door zijn medeleerlingen geïsoleerd wordt omdat het er om een voor hem onbegrijpelijke reden niet bij mag horen, weet voor de rest van zijn leven hoe pijnlijk eenzaamheid is. De volwassene die in de steek wordt gelaten op het moment dat hij juist een vriend nodig heeft, weet ook hoe rauw eenzaamheid voelt. Ik heb uitvaarten meegemaakt waar een dodelijke eenzaamheid vanuit ging en de schamele aanwezigen zich met terugwerkende kracht realiseerden wat een niet benijdenswaardig leven de dode moet hebben gehad. Eenzaamheid is ook verschrikkelijk. Het is vaak anders dan je denkt. De vrijgezel kan vrienden bij de vleet hebben en de getrouwde vrouw heeft werkelijk niemand met wie ze echt kan praten. Ik probeer me soms voor te stellen hoe het voor een vluchteling is om met niets in een vreemd land je leven weer op te pakken. Niet begrepen te worden, de domheid soms en het onbegrip vaak om je heen, het heimwee, wat een eenzaamheid moet dat geven. Eenzaam maar niet alleen, zou koningin Wilhelmina dan zeggen. Zo althans luidt de titel van haar memoires, die zij samen met haar secretaris Thijs Booy schreef. Maar ik betwijfel of veel eenzame mensen haar dat nazeggen. De huidige tijd kent veel slachtoffers, mensen die zeggen: eenzaam en ook nog eens alleen.

Eenzaamheid kan dus ook een pijnlijke ervaring zijn, iets waarvoor een mens huivert om het nog eens mee te maken. En ongetwijfeld zijn er in deze welvarende maatschappij veel meer mensen die wel eens op een pijnlijke manier eenzaam zijn dan zij zelf willen toegeven. Niet ieder mens is goed in contacten leggen. De ouderdom is niet alleen een zegen, hij kan ook een hel zijn. Maar eenzaamheid hoort ook bij het mens-zijn. Zoals een collega van mij ergens schijft: Ik verlang er niet naar eenzaam te zijn maar ik zou de momenten van eenzaamheid niet willen missen *). Er zit ook een kant aan eenzaamheid die goed is voor onze ziel. Een mens is een niet voor altijd vastgesteld goed georganiseerd wezen. Wij bewegen, draaien om onszelf heen, willen buiten spelen met anderen en dan weer naar binnen om op onszelf te zijn. Wij hebben met andere woorden allemaal een binnenkamer en hoe stil, lastig, pijnlijk of adembenemend het verblijf daar ook is, het moet. Daar moeten we bij tijd en wijlen zijn, in alle eenzaamheid. Anders zouden we onszelf laten verwaaien door de waan van de dag en versnipperen door de druktemakerij om ons heen.

*) Stephan de Jong, Lof der eenzaamheid, over een oude menselijke waarde, 2014

 

Terug naar overzicht…